Jetëgjatësia e një kompanie pergjithësisht kalon në 5 faza: Lindja (Start-up), Rritja (Growth), Stabiliteti (Stability), Maturiteti (Maturity), dhe Riciklimi (Reinvention). Zhvillimi i secilës fazë dhe për më tepër kalimi nga njëra tek tjetra paraqet nevoja të ndryshme financimi. Në të shumtën e rasteve lindja e një kompanie shënohet nga autofinancimi i një ideje nga sipërmarrësit ose financimi nëpërmjet kapitaleve të jashtme. Dhe në vazhdim, janë këto fonde të jashtme që përbëjnë burimin kryesor të kalimit nga faza e lindjes në atë të rritjes.  Ky është pikërisht fokusi i këtij artikulli: Kapitalet që mundësojnë lindjen dhe rritjen e kompanive, të ashtuquajtura kapitale të sipërmarrjes (Venture Capital).

Në fazën e lindjes dhe të rritjes, kompanitë paraqesin nivel të lartë risku të falimentimit që perjashton mundësite për t’u financuar nga bankat apo institucionet e tjera të kredidhënies financiare. Në anën tjetër, ekziston një grup investitorësh të cilët kanë burime kapitale në dispozion për të investuar dhe jane të pakënaqur me alternativat e investimeve që ofron tregu financiar (depozita bankare, bonde qeveritare, aksione kompanish, fonde të ndryshme, etj). Kështu që, duke parë nga njëra anë nevojën e kompanive për të financuar zhvillimin e tyre dhe nga ana tjetër burimet kapitale të investitorëve, krijohen kushtet për lindjen e sektorit të kapitaleve të sipermarrjes (Venture Capital).

Me pak fjalë, cfarë bëjnë kompanitë e kapitaleve të sipërmarrjeve (Venture Capital)?

Janë kompani që bëjnë ndërmjetësimin e kapitaleve mes investitorëve privatë/publikë dhe sipërmarrësve duke ofruar eksperiencën e tyre në zhvillimin e kompanive, në kembim të një perqindje në aksionet e kompanisë së investuar.

Por si funksion në praktikë kjo industri?

Gjithçka fillon me kompanitë private dhe institucionet publike që në mënyrë direkte apo indirekte financojnë lindjen e ideve të reja nga sipërmarrësit e më pas kalojnë në evidentimin e mënyrave për ta mbështetur financiarisht dhe teknikisht zhvillimin e ketyre ideve.

Fillimisht sipërmarrësit kontrollojnë mundësitë e autofinancimit dhe më pas kalojnë në kërkimin e kapitaleve të jashtëm. Në këtë pikë futen në loje kompanite e kapitaleve të sipërmarrjes (Venture capital), që grumbullojnë fonde nga investitorët privat dhe institucional (fonde pensionesh, asikurative etj) dhe i ofrojnë këto fonde sipërmarrësve, së bashku me eksperiencën të kultivuar ndër vite në problematikat e fazes së lindjes dhe rritjes së një kompanie. Këto dy aspekte që kapitalet e sipërmarrjes (Venture capital) i ofrojnë kompanisë materializohen në një perqindje në aksionet e kompanisë së investuar. Përqindje kjo që varet nga faza e zhvillimit të kompanise dhe për më teper nga rreziku i investimit, i përkthyer në probabilitetin që kjo kompani të jetë e sukseshme.

Deri këtu, si sipërmarrësit ashtu dhe kapitalet e sipërmarrjes kanë gjetur pika interesi të perbashkëta dhe kanë filluar bashkëpunimin. Por si veprohet më tej?

Kapitalet e sipërmarrjes, si cdo investim tjetër kane objektiv rikthimin (përfitim) në investimin e kryer, që në kete rast mund të kontekstualizohet në tre forma: shpërndarjen e dividentit nga përfitimet vjetore të kompanisë, shitjen e kompanisë (dhe bashkë me të dhe të aksioneve të cilat investitorët zotërojnë), dhe e fundit por jo më pak e rëndësishme OPF – Oferta publike fillestare (Initial Public Offering) ose me fjale te tjera kuotimi ne Burse i kompanise se financuar. Në kryerjen e dy formave të fundit, futen në loje bankat e investimeve të cilat bëjnë të mundur shitjen e kompanisë ose tek një kompani tjetër ose listimin e kompanisë në bursat përkatëse.

Në Shqiperi, sektori i kapitalit të sipërmarrjeve është akoma i brishtë, me forma dhe institucione të pa konsoliduara. Janë investitorët individual, të ashtuquajturit Engjëjt e Biznesit (“Business angels”)  ato që drejtpërdrejt bëjnë analizën e idesë apo të performancës së kompanive dhe më tej investimin. Zgjidhje që ndonjëherë mund të rezultojë pozitive por në rastin kur mungon eksperienca e nevojshme për të zhvilluar këto kompani, mund të rezultojë në humbje të kapitalit të investuar. Në Shqipëri, nuk ekzistojnë forma institucionale të kapitaleve të sipërmarrjes (Venture Capital) që të arrihet të mundësohet ndërmjetësimi eficent dhe efikas i kapitaleve midis investitorëve dhe kompanive në nevojë për këtë kapital.

Shifrat e mëposhtme tregojnë një panorame të tregut të kapitaleve të sipërmarrjes në Shqipëri në një hark kohor 10 vjecar (2006-2016).

Pozitive por të pakta janë iniciativat e ndërmarra në këtë kontekst në Shqipëri: Startup Weekend dhe Albania Business Plan Competition. Të organizuara për herë të parë në 2012, të dy iniciativat kanë për objetiv incentivimin e sipërmarrjes dhe inovacionit në Shqipëri. Të dyja suportojnë fazën e parë të zhvillimit të kompanive, atë të realizimit të idesë së biznesit. Por mungojnë format institucionale të kapitaleve të sipërmarrjes të cilat i marrin këto kompani të vogla dhe mbështesin zhvillimin e tyre në raste suksesi.

Përvec nevojës evidente të tregut, qeveria duhet të ndërtojë impiantin e duhur ligjor për të incentivuar ndërtimin e këtij sektori, pikërisht sepse një ekspansion i formave të ndërmjetësimit financiar përmirëson alokimin e kapitalit dhe si rrjedhojë mund të stimulojë rritjen ekonomike. Përvec incentivave fiskale, qeveria mund të ndihmojë kapitalet e sipërmarrjes në tre mënyra të tjera: e para, permes investimeve direkte në institute që mbeshteten nga shteti (psh: në Gjermani, qeveria gjermane operon me Germany’s High-Tech Gründerfonds për të investuar në start-ups teknologjike). E dyta, është nëpërmjet injektimit të kapitaleve në fondet e menaxhuara në mënyre private. E treta, është organizimi i ankandeve të dhënies së fondeve publike me interes zero (psh: në Itali, rrethet organizojnë konkurse publike për mbështetjen e ideve dhe zhvillimin e kompanive nëpërmjet fondeve me interes zero)

Vendimet strategjike si për politikat incentivuese të qeverise ashtu dhe per kompanitë e kapitaleve te  sipërmarrjeve, lidhen me analizimin e arsyeve pse një sektor apo një tjetër duhet të stimulohet/investohet më shumë. Cilat mund të jenë avantazhet konkurruese që ky sektor ofron dhe sa potencial rritje ka?

Në një ekonomi botërore kaq dinamike, duhet të kuptohet nga vjen kërkesa, kush janë karakteristikat dhe si mund të krijohet një sistem që potencialisht prodhon një ofertë konkurruese në rajon!

Por cfarë po ndodh konkretisht me tregjet botërore të kapitalive të sipermarrjes?

Përgjithesisht, ka patur një tkurrje të investimeve, si në SHBA ashtu edhe në BE (tregjet më të medha të kapitaleve të sipërmarrjes) nga $40 mld (2007) në $12 mld (2010) dhe nga €8.2 mld (2007) në €4.1 mld (2010), respektivisht. Dhe duke u fokusuar më shume tek BE, tabela më poshte paraqet një panorame të pëberjes së tregut të kapitaleve të sipermarrjes.

Për t’u vlerësuar jane investimet e shteteve anëtare të BE që kanë arritur nivelin €1 mld në 2011. Rekord ky që nga formimi i familjes europiane. Në anën tjetër, kemi një tkurrje të investimeve nga bankat, tregjet kapitale, dhe individët, përgjithësisht si rezultat i krizës ekonomike.

Në pjesën e dytë të këtij studimi do të analizoj në praktikë kompanitë e kapitaleve të sipërmarrjes (best cases), strategjitë që perdorin, dhe modelet e suksesit.

5 Responses to Hallka që mungon në ndërmjetësimin financiar – Venture Capitals (Pjesa 1)

  1. Dritani says:

    Shume interesant artikulli. Me shpjego dicka, fakti qe ne tregjet boterore investimet ne keto kapitale kane rene eshte e lidhur drejtperdrejt me krizen? Apo ka ndonje arsye tjeter? Dhe ne cpike konsiderohen keto kapitale me risk? Dmth, une investitor qe dua te investoj ne te tille kapitale, ne praktike si mund ta bej?

    • ALTIN KADAREJA says:

      Pershendetje Dritan,

      arsyet per uljen e investimeve ne keto kapitale eshte pikerisht kriza ekonomike. Rrisku qe kompanite e Start-up apo ne kompanite ne zhvillim rritet me thellimin e krizes ekonomike dhe si rrjedhoje edhe investimet ne keto kompanite ulen. Por eshte per tu mbajtur ne mendje edhe vitet perpara krizes, si vite me rritje te madhe ekonomike dhe qe sherbejne per te krijuar nje baze te forte krahasuese per vitet ne vijim.
      Nderkohe qe per sa i perket organizimit dhe perfshirjes se investitoreve te rinj ne keto fonde, do te vijoje pjesa e dyte e ketij artikulli, me objektivin shpjegimin dhe analizimin ne detaj te organizimit te kapitaleve te sipermarrjes.

  2. Urtmen Plaku says:

    Pavaresisht se nuk eshte nje Venture Capital i mirefillte, Fondi Amerikan i Zhvillimit ka kryer nje funksion te tille pergjate ketyre 17 viteve duke prodhuar disa histori suksesi si American Bank of Albania (sot IntesaSanPaolo Bank) dhe Tirana International Airport.

    Ne linkun me poshte ka mbase pak me shume info:
    http://en.wikipedia.org/wiki/Albanian-American_Enterprise_Fund

    Do presim pergjigjen e autorit, por persa i perket pyetjes se mesiperme, besoj se ulja e investimeve eshte e lidhur totalisht me krizen pasi keto Venture Capital sic shpjegon dhe artikulli ekzistojne pikerisht per te financuar sipermarrje qe kane rrisk me te larte se format tradicionale te investimeve (depozita bankare, bonde qeveritare, aksione kompanish, fonde të ndryshme, etj). Ne rast krizash, rrisku i finacimeve te sipermarrjeve te reja eshte akoma dhe me i larte, prandaj ka dhe nje ulje te ndjeshme te ketyre investimeve.

    • ALTIN KADAREJA says:

      Pershendetje Urtmen,

      te falenderoj per pergjigjen e dhene pyetjeve te Dritanit dhe per informacionet per fondin amerikan te zhvillimit. Dhe pse jo VC i mirefillte, pozitive kane qene iniciativat e ketij fondi. Pak njihet per formen e kapitalit te ketij fondit, i mbyllur apo jo, asetet ne dispozicion per vitet e arrdhshme, menyrat e perfshirjes ne kete fond, etj.
      Duke pare anet pozitive qe keto forma kapitalesh sjellin per zhvillimin e ekonomise dhe deshiren e madhe qe aktualisht ka perfshire boten e ekonomise – ate te zbehjes sa me shume te dipendeces qe ekonomia ka nga bankat dytesore, kapitalet e sipermarrjes duhet te stimulohen dhe zhvillohen me ritme te shpejta.

  3. [...] të këtij blogu jam ndalur tek sistemi i inovacionit dhe anekse të tij (analiza e situates së Venture Capital në Shqipëri) për të kuptuar kompleksitetin, avantazhet dhe alternativat që mund të krijohen për [...]

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Set your Twitter account name in your settings to use the TwitterBar Section.