“Reforma e Pensionit është në sirtar”- kështu vijon një lajm në ekrane televizive. Megjithëse detajet e reformës nuk janë bërë të ditura, reforma konsiston në detyrimin që do ngarkoj shteti që një pjesë të pagesave aktuale për sigurimet shoqërore të cilat shkojnë për pension, tashmë do kanalizohen tek shoqëritë private të menaxhimit të fondeve të pensionit të cilat do investojnë këto kursime në tregjet e kapitalit. Po pse “e detyruar”, pse “private”, dhe sfidat në vazhdim?

Sigurimi i një pensioni të përshtatshëm është një nga problemet më të vështira të financave personale. Në ekonomi njihet me termin “shpërndarja ndërkohore e konsumit”. Studimet e Modigliani dhe Bromberg në 50’ me “modelin e kursimit gjatë ciklit të jetës” dhe  zgjerimi i modelit të optimizimit të portofolit nga Merton dhe Samuelson në 60’,  nxitën kërkime të mëtejshme të cilat  ndihmuan zgjidhjen e këtij problemi.  Së fundmi planifikimi për pension ka marrë kohën e shumë ekonomistëve për shkak se individët po jetojnë më gjatë, risku i investimit po i kalon individëve, dhe kostot e shëndetit po rriten për të moshuarit. Të gjithë këto probleme kërkojnë reforma dhe përditësime të sistemeve aktuale që nuk mund ti dalin ballë këtyre problemeve.

Është e rrallë për ekonomistët të justifikojnë ndërhyrjen në zgjedhjet personale të individëve si vendimet midis punës dhe pushimit, pëlqimi i një produkti x apo y, etj. Dhe politikat eknomike rrallë ndikojnë mbi këto vendime.  Pse atëherë zgjedhja e shpërndarjes ndërkohore të konsumit kërkon vëmendje të veçantë? Studime të shumta ekonomike kane provuar se individët të lënë të lirë nuk kursejnë mjaftueshëm për të siguruar një pension të duhur. Për këtë arsye, paternalizmi i shtetit për të vendosur apo detyruar individët të kursejnë është një masë e domosdoshme për të zgjidhur problemin e pensionit. Gjithashtu paternalizmi arsyetohet për shkak të kostove të larta të proçesimit të informacionit dhe vendimarrjes që individët ballafaqohen gjatë planifikimit të tyre për pension.

Një arsye tjetër që justifikon paternalizmin e shtetit është vështirësia e marrjes së vendimeve të arsyeshme. Për shkak  të hendekut të gjerë në kohë që egziston midis marrjes së vendimeve-kursimit, dhe pasojave-marrja e pensionit, sëbashku me mijra ngjarje  që mund të ndodhin brënda këtij hendeku kohor, shpërndarja optimale intertemporale e konsumit bëhet shumë e veshtirë. Për më tepër, jo të gjithë jemi ekonomistë.

Skema aktuale në Shqipëri nuk po arrin të sigurojë një pension të duhur. Treguesi i një pensioni të përshtatshëm është “raporti i zëvëndësimit” (shuma e pensionit pjestuar me pagën e fundit apo mesataren në vite). Ekonomistët këshillojnë një raport 70-80%.  Statistikat e ISSH[i]  tregojnë që sistemi aktual i pensionit ka nje raport zëvendësimi rreth 47% mbi pagën mesatare. Paga mesatare[ii] rezulton 35,000Lek në 2010. Opinioni i autorit është se kjo e dhënë është anshshmërisht  e ulët për shkak të evazionit në raportim të borderove. Pavarësisht anshmërisë së kësaj shifre, dhe për shkak se ky raport është thjeshtë një mesatare, gjysma e individëve kanë një raport zëvendësimi më të ulët se 47%. Për më tepër si mund të jetë paga minimale 20,000Lek dhe pensioni maksimal 24,000Lek? Sistemi i Sigurimeve ka gjynjëzuar pensionistët në varfëri. Kjo tregon se financat publike janë në një hall tepër të madh.

Gjithashtu dinamika demografike tregon për përkeqësim të defiçitit midis shpenzimeve(pensionet) dhe të ardhurave(kontributet), çka e bën zërin e pensioneve në buxhetin e shtetit të pa përballueshëm. Siç është dhe shprehja e famshme në financë: “nuk ka drekë falas”, problemi do i lihet për tu zgjidhur  kompanive private të fondeve të pensionit  të cilat do marrin  sfidë të arrijnë një raport  zëvendësimi prej 70-80%.

Por nëse reforma do aprovohej nesër, ku do i investonin kompanitë private të fondeve të pensionit këto kursime?

Pensions_savingFondet e pensionit janë investitorë me horizont kohor shumë të gjatë pasi faza e akumulimit  arrin në 35 vjet (detyrimi i parë që lind është dita e parë e pensionit). Si i tillë alokimi më i përshtatshëm strategjik kërkon asete me maturitete të larta.  Një armik kryesor që shoqëron investimin për pension dhe investimet afatgjata është inflacioni. Nëse vështron tregun e kapitalit në Shqipëri egzistojnë letrat me vlerë qeveritare me maturitet maksimal shtatë vjeçar, dhe depozitat bankare të cilat klasifikohen në bilance si ekuivalente të cash-it. A do të zgjidhnin këto asete problemin e pensioneve në Shqipëri? Përgjigja është një “Jo” e thatë .

Dyndja në ankandet e letrave me vlerë të qeverisë  nga kompanitë private  të fondeve private do ulë ndjeshëm normat e interesit për këto letra me vlerë, dhe do krijojë premisa për një flluskë në këto tregje. Letrat me vlerë me të ardhura fikse(obligacionet) janë të papërshtashme për të mbrojtur nga inflacioni i cili gërryen principalet e tyre afatgjatë. Për më tepër obligacionet qeveritare nuk janë një aset i mirfilltë pasi interesi i fituar nuk sillet nga rritja ekonomike por nga taksapaguesit. Gjithashtu do përqëndronte riskun e të gjithë fondeve në këtë klasë aseti. Kjo nuk nënkupton që obligacionet qeveritare  duhet të përjashtohen nga alokimi strategjik, por fondet do jenë në një kërkim deshperues për norma kthimi dhe diversifikim.

Për ti dhënë mundësi fondeve të zgjidhin problemin e pensionit, në tregjet e kapitalit në Shqipëri duhet të zhvillohen klasat e aseteve si aksionet, letra me vlerë qeveritare të indeksuara me inflacionin, letra me vlerë me të ardhura fikse të kompanive private dhe  pasuri të patundshme. Fatkeqësisht e papërshtatshme për Shqipërinë për shkak të sistemit gjyqësor tepër të rrënuar, do ishin dhe “projektet e infrastrukturës” një klas aseti shumë e famshme në Angli të mbajtura nga fondet e pensionit të cilat financojnë qeveritë për projekte infrastrukture. Një risi e domosdoshme janë “anuitetet”-produkte të kompanive të sigurimit të jetës të cilat garantojnë një pagesë të caktuar pensioni deri në vdekje. Nuk kuptohet zgjidhja e problemit të pensionit nga kompanitë private nëse në treg nuk egzistojnë anuitetet.

Por zvhillimi i tregjeve të kapitalit në Shqipëri nuk do shfaqet papritmas nga bluja e qiellit. Do jenë pikërisht fondet e pensionit që me kërkesat e tyre të bëjnë të mundur që kompanitë e sukseshme me CFO të kualifikuar të fillojnë të listohen në bursë.  Teorikisht aksionet janë një mbrojtës i mirë i inflacionit pasi ecuria e tyre lidhet ngushtë me aktivitetin “real” të ekonomisë. Empirikisht studimet janë të përziera. Gjithashtu aksionet ofrojnë potencialin e rritjes së principalit në portofol. Duke konsiderurar faktin se fondet e pensionit nuk i shqetëson mungesa e likuiditetit, një treg aksionesh embrionik dhe jo-likuid si i Shqipërisë, nuk do krijonte shumë problem për politikat e investimit. Studimet empirike deri më tani tregojnë se pasuritë e patundshme janë mbrojtës shumë i mirë nga inflacioni. Mungesa e likuditetit për këtë klasë të aseteve përsëri nuk është pengesë për fondet e pensionit.

Ekonomistët financiar kanë shtyrë qeveritë e vëndeve të lëshojne obligacione të indekusara me inflacionin për tju ofruar qytetarëve mbrojtjen nga inflacioni.  Në 1981 shteti Anglez lëshoi obligacione të indeksuara me inflacionin për të ndihmuar fondet e pensionit  që të mbulonin detyrimet e tyre të indeksuara me inflacionin. Kanada-ja dhe më vonë SHBA ndoqën të njëjtin shembull. Tashmë është e mundur për investitorët  të sigurojnë shpenzimet reale (të zhveshura nga inflacioni) të planifikuara deri në 30 vjet në të ardhmen duke blerë këto llojë obligacionesh. Nëse ne kemi qëllim jo thjeshtë implementim e nje reforme, por zgjidhjen e problemit të pensionit për qytetaret tanë, zvhillimi i ketij instrumenti nga shteti shqiptarë është shumë i domosdoshëm.

Qëllimisht kam lënë pa shtjelluar atë çfarë ka ndodhur në përgjithësi me ekonomitë në zhillim me tregje kapitalit të pazhvilluara si e jona. Ato  kanë investuar në tregje të huaja. Nuk do gjeja ndonjë budallallëk më të madh për një politik-bërës  sesa të lejonte këtë kanalizim investimesh jashtë vendit të tij.Fondet do ballafaqohen me komisione të larta transkioni, perveç  riskut nga këmbimit valutor.

Sigurisht që reforma e pensionit në Shqipëri është një hap i duhur me përfitime që vijnë për brezat në vazhdim. Rritja e Fondeve të Pensionit si investitorët më të mëdhenj institucional do rris kërkesën për klasa asetesh të reja në treg, dhe do zhvillojë tregjet e kapitalit. Qeveria dhe rregullatorët duhet të jenë të përgatitur për këto kërkesa dhe duhet të krijojnë kushtet ku këto fonde të mund të investojnë në tregun shqiptar.


[i] Instituti i Sigurimeve Shoqwrore(ISSH) website:www.issh.gov.al.  Statistika 2011

[ii] Instituti i Statistikave(INSTAT). Website:www.instat.gov.al. Pagat dhe tw Ardhurat

 

 

4 Responses to Sfida e reformës së pensioneve në Shqipëri

  1. Dorin Rama says:

    Tema e artikullit shume e drejte!
    Por, nje diversifikim i portofolit brenda vendit, qofte duke u bazuar tek rritja e ndermarrjeve vendase, qofte tek projektet e infrastruktures sic thoni ju, eshte nje luks qe e kane sot shume pak vende te zhvilluara! Fondet e pensionit jane nje domosdoshmeri aq urgjente, sa nuk mund te presin sa te zhvillohet mjesisi tregtar vendsat per te filluar aktivitetin e tyre! Fondet suvrane sot ne bote investojne parate e tyre kryesisht jasht vendit, dhe portofoli diversifikohet me se miri! Fondi me i madh, ai Norvegjez, eshte i perbere kryesisht nga para qe vijne nga fondi i pensionit Norvegjez! Shembuj vendesh me pak te zhvilluara jane shume vende Arabe e Afrikane (kryesisht te bazuar ne para te perfituara nga lendet e para si nafta) qe gjithashtu investojne shumicen e parave te tyre ne kompanite me te medha Europiane! Nuk eshte pra aspak budallallek, te investosh jashte vendit! Sigurisht qe te investosh ne ekonomine vendase eshte rasti ideal, por ne shume raste, dhe sidomos ne tonin, kjo nuk te lejon nje diversifikim optimal! Komisionet dhe levizjet e kursit valutor jane problem per cdo investitor por jane pjese e globalizimit financiar. Nuk kemi pse friksohemi nga ato. Duhen gjendur profesionista te vertete tregjesh financiare, kjo po qe do te jete e veshtire.

    • adi says:

      –me budallallek nenkuptoj nga pikpamja makroekonomike qe nuk do ishte e leverdishme te kanalizonim keto investime jashte. I drejtohesha politikberesve ekonomik jo menaxhereve te portofoleve te fondeve te pensionit, pasi keto te fundit investojne ku eshte me e leverdishme per to-jo domosdoshmerisht per eknomine e nje vendi. Shumica e argumentimeve jane per ekonomine e vendit- cfare impaktesh do kete si reforme ne ekonomine shqiptare dhe a do e zgjidhe problemin e pensionit individual.

      —nje klase e re aseti si aksionet dhe obligacione e kompanive nuk do i cilesoja si luks. Eshte minimumi per nje treg kapitalesh.(asetet e tjera te permendura mund te jene luks por jane te domosdoshme nese po perpiqemi te zgjidhim problemin e pensionit ne vend). Ajo cfare mund te cilesoja luks eshte pikerisht investimet jashte. cudia e madhe se pse shume investitor sot nuk investoje jashte duke njohur benefitet e medhaja te diversifikimit jane 1) kosto te larta transaksioni, 2) rregulloret e ndryshme 3) taksat dhe 4)mungesa e familaritetit dhe veshtiresia e marrjese se njohurive per investimet e caktuara. Per te kaluar keto veshtiresi duhen profesionist te mirefillte. Edukimi financiar duhet te filloj lokalisht.menaxheret dhe analistet duhet te formojne gjeneratat e tyre brenda vendit. Menaxheret pa experience do jene me te afte dhe do ta kene me te lehte te investojne lokalisht sesa jashte.

      —riskun e FX nuk do e mosperfillja. ai ka gjunjezuar shtete.

      — sovereign wealth fund i Noveregjise dhe te tjere si puna e tije( nderkohe qe Arabet nuk hapin pozicion valutore pasi hyrjet jane te dollar amerikan apo euro) mund ti(te kene “luksin”) suportojne komisionet pasi ofrojne shuma te larta.Per rastin tone do jete sfiduese.Trade-offi midis riskut shtese te FX dhe komisioneve te larta dhe diversifikimin nga ana tjeter do jete e veshtir per tu mbrojtur(duka patur parasysh qe korrelacionet midis indeksve globale eshte rritur tashme). Gjithsesi ajo cfare une nuk sugjeroj eshte qe pjesa me e madhe e alokimit te jete jashte. Nje pjese te vogel e suportoj, por jo te detyrohesh te keshe pjesen me te madhe te portofolin jashte. nese ndodh, kjo ne vetvete perben nje sfide, dhe sic shpresh kerkon profesionalizem te larte.

  2. Dorin Rama says:

    Per paragrafin e pare te pergjigjes tuaj do te thoja qe: Patjeter qe ekonomia ka nevoje per fonde te tilla investimi dhe patjeter qe rasti ideal do te ishte qe fondi i pensionit te investonte brenda vendit, por a mundet ashtu sic thate edhe ju, te perballoje kete inflacion? A jane aq stabel projektet sot ne vend dhe a jane aq dinamike, afargjate, te besueshme, kompanite ne vend sot? A mendoni vertet qe investimi ne vend do te ishte kaq i thjeshte? Absolutisht eshte e nevojshme qe te kemi nje fond qe te mbeshtesi projektet afatgjate apo kompanite e ndryshme ne vend, por ketu nuk po flasim per kete, po flasim per te bere te mundur sigurimin e nje skeme pensionesh dhe per te evituar kostot shtese ne buxhetin e qeverise lidhur me humbjet qe na vijne nga “grryerja” sic thate edhe ju e inflacionit.
    Pra neqoftese qellimi kryesor i fondit te pensionit eshte ruajtja e fuqise blerese dhe pse jo edhe rritja e saj (per pensionet), politike-beresit duhet te sillen si menaxhere portofoli te vertete, dhe te shkojne aty dyshjz rendiment risk perputhet me mire. Dua te theksoj se kjo metode e njohur boterisht nuk konsiston aspak ne nje rrjeshje kapitalesh. Diferenca midis rrjedhes dhe hyrjes se kapitaleve per kete operacion sigurisht eshte pozitive neqoftese fondi arrin qellimin e tij!

    Per pjesen e mbetur re pergjiges do te thoja: komisionet jane prezente ne shume transaksione por ato nuk vine si kosto fikse, vine si kosto ne varesi te shumes, keshtu qe behet fjale per te njejtin “luks”. 4 arsyet e famshme dhe klasike kunder investimit jashte vendit jane te drejta, por mendoni vertete qe jane me te forta sesa arsyet kunder investimit ne nje ambjent ekonomik jo stabel?? Atehere po ju dergoj disa argumenta ne rastin e Shqiperise: 1. Mungesa e familjaritetit te firma e vendase per tu financuar me aksione apo obligacione mund ti coje ato drejt mbi-borxhit cka do te sillte nje rreth vicioz te rrijtes se normes interesit per obligzcionet apo ulje e cmimit te aksionit, cka do te rriste rrezikun e falimentit per firmen, riskun e mos-kthimit te investimit per fondin, dhe nje te keqe per ekonomine ne teresi. 2. Pavarsisht te gjithave, sistemi ligjor sot ne shqiperi eshte i dobet, dhe kjo dekurajon shume investitor te huaj per te ardhur ne vend. Nje “litige” mes kompanise dhe investitorve te saj jo gjithmone do te zgjidhej ne menyren e drejte dhe per kete jemi te gjithe koshient, cka do te perbente nje kosto shtese per fondin. 3. Sot ne vendet me te zhvilluara fenomeni i “moral hazard” ose “alèa moral” eshte jashtmase i perhapur. Firma qe jane buze falimentit perdoren nga aksioneret e tyre ne kurriz te investitorve (me obligacione per shembull). Mund te permend rastin e firmes Chrysler ne Amerike e cila shperndau nje divident gjigand disa jave perpara falimentit, apo rastin e famshem te Lehman Brothers qe e dime te gjithe. Mendoni se Shqiperia eshte gati ta perballoje kete fenomen? Un do te thoja qe ne kushtet aktuale ky fenomen do te ishte prezent ne Shqiperi i ndihmuar edhe nga sistemi i dobet gjygjsor, shume me shume se ne vendet e zhvilluara!
    Qe mos ta zgjas po e le vetem me 3, por ju siguroj qe ka shume te tjera. Balancen midis arsyee te lart permenduara dhe aryre qe dhate ju po ja le te tjereve, por sinqerisht, tranzicioni financiar i Shqiperise qe do te vije pas hyrjes ne burse apo berjes pjese te globaliimit, mendoj se do te jete, ne kushtet aktuale, me i veshtire se tranzicioni qe (shpresoj se) kaluam.

    Patjeter bie dakort qe alokimi i portofolit ne pjesen me te madhe jashte, eshte nje sfide per profesionalizmin, por nga dy te keqija, mendoj se eshte me e lehte te gjesh disa profesioniste, ndoshta te supervizuar nga ekspert te huaj sesa te investosh ne kushtet aktuale.

  3. adi says:

    via FAJ ahead of print,Mandatory Retirement Saving, M. Statman: “it is “time to switch from nudging to shoving . . . and to replace libertarian-paternalistic voluntary defined-contribution accounts with fully paternalistic mandatory defined-contribution plans for all….”

    http://blogs.cfainstitute.org/investor/2013/04/29/nudge-or-shove-the-many-shades-of-financial-paternalism-2/

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>


Fatal error: Cannot create references to/from string offsets nor overloaded objects in /home/ekonal/public_html/wp-content/plugins/muki-tag-cloud/widget.php on line 230