lStimulimi i rritjes së huadhënies private përbën një imperativ, jo vetëm nga fakti i nivelit të ulët të borxhit privat ndaj PBB-së, por dhe nga nevoja akute për sigurimin e rritjes reale ekonomike, prodhimit dhe punësimit, në një kohë kur ndikimi i politikes monetare thuajse ka shteruar, lidhur me nxitjen e huadhënies

Që në fillimet e krizes së fundit financiare, huamarrja është kthyer në “të keqen” e madhe, pa të cilen nuk bëjme dot dhe destabilizimi i parametrave makroekonomikë ka transferuar vëmendjen e eksperteve të ekonomisë te problematikat që lidhen kryesisht me  borxhin publik. Ndërkohë, është lënë disi në hije një tjetër lloj borxhi, sic është borxhi privat. Analizimi i këtij treguesi, është ndoshta edhe më i rëndësishëm, pasi ndikimi negativ i tij në rritjen ekonomike është cilësisht më i madh, në raport me atë të borxhit publik.

Përgjithësisht borxhi privat i referohet borxhit që subjektet e ndryshme (fizike, juridike) marrin nga sistemi financiar, pra financat e marra për konsum, ose për investime. Eshtë lehtësisht i kuptueshëm roli që kanë financat e lidhura drejtpërdrejt me subjektet që prodhojnë kërkesë agregate ose përmes konsumit, ose përmes investimeve, sidomos në kushtet e një krize ekonomike. Thënë ndryshe, financimi i projekteve të biznesit, ose nxitja e kërkesës konsumatore i shërbejnë rritjes ekonomike, si dhe vënies në punë te të gjithë mekanizmit ekonomik, duke përmiresuar parametrat makroekonomikë, ndërkohë që, sa i takon prioritetit, asbsolutisht është më i rëndësishëm borxhi për investime private. Efekti ekonomik i investimeve është më i gjerë, përsa i takon hallkave të zinxhirit ekonomik, e më i gjatë në kohë, për vetë faktin se investimet kanë një kohëzgjatje tjetër në raport me konsumin.Në realitetin shqiptar, ky lloj borxhi ka ndikim shumë më të madh në rritjen ekonomike, sidomos në kushtet kur burimet alternative të financimit të projekteve të biznesit, jashtë kanaleve bankare, janë shumë të kufizuar. Gjithashtu, në një ekonomi ku pjesën më të madhe të PPB-së e krijon sektori privat, efektin kryesor mbi rritjen e ekonomike e jep pikërisht borxhi privat, ndërkohë që borxhi publik ka nje efekt të vogel ose të tërthorte mbi të.

…kemi një gjendje të mirë depozitash, që nuk kanalizohen optimalisht drejt financimit të sektorit real. Pikerisht ulja e koeficientit të borxhit, duke rritur kursimet, kthehet në paradoks: rritja e shpejtë e depozitave/kursimeve thellon recesionin dhe rrit ngarkesën e borxhit dhe kjo pasi ekonomia nuk ushqehet me financim.

Rëndësia e borxhit privat kalon përtej shërbimit dhe ndikimit mbi rritjen ekonomike. Sipas përfundimeve të disa ekonomistëve të Universitetit të Kembrixhit,” rritja e shpejtë e ngarkesës së borxhit privat con në mënyre të pashmangshme në deflacion dhe në krizë borxhesh, ndërsa niveli kritik i borxhit shtetëror vetëm frenon tempin e rritjes ekonomike. Analiza e rekordeve historike në afatgjatë të dy treguesve të borxhit kanë theksuar rolin parësor, që luan huamarrja private në ndërtimin e stabilitetit financiar[1]”. Gjithashtu, krizat financiare kanë një ndikim shumë më të madh në dinamikën e ekonomisë, se sa krizat e buxhetit. Rënia e sektorit financiar në vitet ‘30 në SHBA e uli nivelin e PPB-së në masën 30%, ndërsa kriza e huave në Argjentinë e uli këtë tregues me 20%[2].

Po borxhi privat në Shqipëri?debt

Sipas të dhënave të INSTAT dhe Bankës së Shqipërisë, në fund të vitit 2008 borxhi privat arriti në rreth 3,89 miliardë lek, ku 65,4% përbëhej nga financimi i bizneseve dhe pjesa tjetër prej 34,6% i takonte individëve. Deri në vitin 2011 kemi një prirje të qëndrueshme rritjeje të nivelit të huadhënies, mesatarisht prej 11% në vit, ndërkohë që në vitin 2012 dallohet një frenim i qartë i dinamikës së rritjes, me një normë modeste 2,43%, e kjo prirje vazhdon edhe gjatë 2013-ës, ku shënohen norma negative rritje. Në tetor 2013 kjo hua pëson rënie prej -2,77%, krahasuar me fundin e vitit 2012. Vlen për tu theksuar se kontributin kryesor për këtë e ka dhënë ulja në masë më të madhe e kërkesës për borxh nga ana e bizneseve, që ka efekte edhe më të mëdha në ekonomi. Ndërsa prirja e kreditimit të konsumit ka qënë negative që në fillim të vitit 2009, pa shfaqur asnjë shmangie. Arsyet e kësaj sjellje janë deri diku të kuptueshme, nga kriza financiare që u transferua dhe në Shqipëri. Arsyet psikologjike lidhen kryesisht me mosbesimin, si dhe zbatimin e rregullave të reja nga bankat mëmë, si pasojë e krizës më të thellë në vendet e tyre të origjinës.

Disa nga problematikat, që lidhen me borxhin privat në Shqipëri mund të përmenden:

1.  Niveli i ulet i huadhënies, si dhe frenimi i ritmeve të saj, që jo vetëm nuk stimulon mjaftueshëm rritjen ekonomike, por ka nxitur tregun e “fajdeve” dhe atë të barterit. Kjo ka rritur informalitetin e qarkullimit të parasë, ka ulur efektshmërinë e politikës monetare, si dhe eficiencën e politikave të agjencive shtetërore në teresi, për trajtimin e kësaj problematike. Për më tepër, niveli i borxhit privat në raport me PBB-në është rreth 41% dhe konsiderohet i ulët (krahasuar me vendet e zhvilluara, psh: në SHBA ky raport për vitin 2008 ishte mbi 250% , duke përfshirë edhe tregun jobankar; Portugalia dhe Greqia kishin në vitin 2009 nje nivel borxhi privat (pa përfshirë sektorin jobankar) respektivisht prej 200% dhe 100% të PPB-së), çka dëshmon për një funksionim të ekonomisë nën potencialin e saj;

2. Monopoli i sektorit bankar për financimin e projekteve të biznesit, monopsomia e sektorit publik për të konsumuar financimin bankar të bonove të thesarit, me rreziqe minimale e këste të garantuara në kohë, duke maksimizuar pasivitetin e bankave tregtare;

3. Huatë me probleme. Rritja e tyre deri në nivelet aktuale kanë lidhje në një masë të madhe me problemin shumë të diskutuar të borxhit publik. Ky tregues është në të njëjtën kohë edhe një ndër shkaktarët kryesorë të frenimit të huadhënies nga bankat. Në kushtet kur subjektet nuk kanë aftesi paguese e jo thjesht nga problemet e përkohshme të likuiditetit, “ndihma” përmes borxhit të mëtejshem, nuk mund ta shmangi në fund falimentimin, duke e rritur edhe më tej treguesin e huave me problem;

4.  Mungesa e likuiditetit jo në sistemin bankar, por në ekonominë reale. Me fjalë të tjera, kemi gjendje të mirë depozitash, që nuk kanalizohen optimalisht drejt financimit të sektorit real. Pikërisht ulja e koeficientit të borxhit, duke rritur kursimet, kthehet në paradoks: rritja e shpejtë e depozitave/kursimeve thellon recesionin dhe rrit ngarkesën e borxhit dhe kjo pasi ekonomia nuk ushqehet me financim.

Në realitetin shqiptar, ky lloj borxhi ka ndikim shumë më të madh në rritjen ekonomike, sidomos në kushtet kur burimet alternative të financimit të projekteve të biznesit, jashtë kanaleve bankare, janë shumë të kufizuar.

 

Trajtimi i problematikës së borxhit privat në ShqipëriGreece-debt-sale-may-weaken-euro-foreign-exchange-rate

Stimulimi i rritjes së huadhënies private përbën një imperativ, jo vetëm nga fakti i nivelit të ulët të borxhit privat ndaj PBB-së, por dhe nga nevoja akute për sigurimin e rritjes reale ekonomike, prodhimit dhe punësimit, në një kohë që, sikurse pohojnë dhe ekspertët e Bankës Boterore, ndikimi i politikës monetare të Bankës Qëndrore thuajse ka shteruar, lidhur me nxitjen e huadhënies. Ulja e normes së rifinancimit është kthyer në një mase teorike, që nuk po jep rezultat konkret, pasi është niveli i lartë i huave me probleme e shumë faktorë të tjerë, që po frenojnë bankat dhe bizneset të japin e marrin borxh. Në kushte të tilla, duhen ndërmarë disa hapa më gjithëpërfshirës, përtej politikes monetare, si:

1. Evidentimi i sektorëve prioritarë, si dhe klasifikimi i përparësisë së tyre, pasi disa sektorë e kanë arritur maturimin përsa i takon rolit dhe peshës së tyre në rritjen ekonomike dhe në PBB (psh: sektori i ndërtimit). Edhe sipas Bankës Botërore, ka një maturim të sektorëve të ekonomisë për të gjeneruar rritje reale ekonomike përmes kërkesës së brendshme[1]. Për këte do të ishte i nevojshëm një dialog/tryeze e përbashkët midis aktorëve të interesuar (bankave tregtare, banka qëndrore, qeveri, biznese), për përcaktimin e këtyre prioriteteve, në mënyrë që të orientohen financime reale me rreziqe sa më të vogla;

2.  Zhvillimi dhe pasurimi i tregut financiar me instrumente të reja (si psh: obligacione private etj), ku përsëri rolin parësor do ta luanin bankat tregtare, në mënyrë që të rritet borxhi privat por edhe të mund të sigurohet një shpërndarje/minimizim i rezikut përmes diversifikimit.

3.  Rritja e rolit aktiv në sipërmarrje rreziku dhe asistencë ekonomiko-financiare nga ana e bankave, pasi kjo do të krijonte më shumë elasticitet në kanalet e huadhënies, duke rritur jo vetëm sasinë e huas, por dhe cilësinë e saj;

4. Zgjidhja e shpejtë e borxhit të qeverisë ndaj biznesit, që do të jepte një impuls pozitiv në sektorin real të ekonomisë, duke rritur aftësinë e biznesit për të shlyer huat me probleme dhe besimin reciprok të bankave e të bizneseve, për të cliruar injektimin e financimeve aq të mirëpritura në ekonomi.

 

 


[1] Jordà, Òscar, Moritz Schularick, and Alan M Taylor (2013), “Sovereigns versus Banks: Crises, Causes and Consequences”, CEPR Discussion Paper 9678.

[2] Reinhart, Carmen M and Kenneth S Rogoff (2009), This Time is Different: Eight Centuries of Financial Folly, Princeton, NJ: Princeton University Press.

Tagged with:
 

One Response to Borxhi privat në Shqipëri – një ekzistencë pa shkëlqim

  1. Arif Murrja says:

    Pershendetje Profesor Hoti! Borxhi privat eshte nje nga problemet me zerioze dhe shume te rendsishme per ekonomne tone. Ju pergezoj er artikullin. Ne kete realitet duhet te perseriten gjerat, daj do te te duhet te rishruash perseri. Suksese!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Set your Twitter account name in your settings to use the TwitterBar Section.