Abstrakt

Ekonomia shqiptare, ashtu si dhe shumë nga vendet fqinje, ka ndjerë dhe vazhdon të ndjejë pasojat e Krizës Financiare Botërore te 2008-ës. Thellësia e kësaj krize krijoi një situatë të rrallë makroekonomike, të ashtuquajturin “kurth likuiditetit”, duke nxjerrë jashtë funksioni rolin tradicional të politikës monetare. Qëllimi i këtij është përshkrimi i zhvillimeve makroekonomike në Shqipëri gjatë viteve të krizës. Artikulli sugjeron se simptomat e kurthit të likuiditetit janë vënë re dhe ne ekonominë shqiptare por reagimi nga politikbërësit duhet të jetë i kujdesshëm.

I. Hyrje

Kriza Financiare Botërore e 2008-ës ka pasur një impakt të thellë e të tejzgjatur mbi ekonominë botërore. Në këtë moment, thuajse 6 vjet që nga momentet fillestare të saj në shtator 2008, ekonomia botërore është ende larg ritmeve të rritjes ekonomike. Një nga dukuritë më shqetësuese, për ekonomistët dhe politik-bërësit, ka qenë paaftësia e ekonomisë për të marrë veten pas një periudhe relativisht të shkurtër, ashtu siç ka ndodhur gjatë recesioneve (periudha me rritje ekonomike negative) në të shkuarën.

Figura 1 – Kurthi i Likuditetit

Po çfarë ka ndodhur konkretisht? Janë të shumtë ekonomistët që besojnë se ekonomitë e shumë prej vendeve të zhvilluara janë në një stad që njihet si “kurthi i likuiditetit” (<em>ang: liquidity trap</em>). I krijuar si term nga John Maynard Keynes për të shpjeguar Depresionin e Madh të viteve 30, kurthi i likuiditetit është përpunuar si koncept nga disa prej ndjekësve më të mëdhenj të Keynes-it si John Hicks dhe Paul Samuelson. Modeli më i thjeshtë që përdoret për të shpjeguar kurthin e likuiditetit është ai IS-LM[1], i prezantuar në Figurën 1. Gjatë një recesioni ekonomik, zakonisht banka qendrore e një vendi reagon duke ulur normën bazë të interesit. Kjo normë, e cila zakonisht është norma me të cilën bankat marrin borxh nga njëra-tjetra për të plotësuar nevojat e likuiditetit, përcillet shumë shpjet në normat e tjera të aktivitetit bankar. Duke lehtësuar kreditimin, bankat qendrore arrijnë të stimulojnë investimet në ekonomi dhe të risjellin ekuilibrin makroekonomik që dëshirojnë, të paktën teorikisht.

Por, në rastin e kurthit të likuiditetit kjo ndërhyrje nuk është më e mundur. Arsyeja qëndron në faktin se edhe në normën minimale të interesit 0%, dëshira e individëve për të investuar nuk është e mjaftueshme për ta risjellë ekonominë në ekuilibër. Pra në rastin kur recesioni është i thellë dhe problemet në treg janë të mëdha, politika monetare tradicionale rresht së pasuri efekt. Në Figurën 1 ky problem shfaqet me pamundësinë e zhvendosjes në të djathtë të kurbës LM (kurba e likuiditeti të parasë që kontrollohet nga banka qendrore) për të sjellë një nivel më të lartë të Y (që përdoret për të shpjeguar prodhimin e brendshëm bruto, PBB-në, në një ekonomi ose siç njihet ndryshe totali i prodhimit) në boshtin horizontal. Kjo pasi kurba LM është e sheshtë në ekstremitetin e saj. Gjithashtu normat e interesit ne boshtin vertikal ngelen pranë 0%.

Ekonomistët kanë një debat të hapur me njëri-tjetrin për mënyrën se si mund të dilet nga ky kurth. Një nga zgjidhjet është ajo e përshkruar në Figurën 1, duke zhvendosur kurbën IS falë shpenzimeve të politikës fiskale. Gjithsesi duhet pranuar që në këtë pikë, shkenca ekonomike nuk ka arritur ende një bashkërendim të gjerë pikëpamjesh.

II. Rasti i Shqipërisë

Qëllimi kryesor i këtij artikulli është të analizoje zhvillimet makroekonomike në Shqipëri pas krizës dhe të shohë Figura 2- PBBnëse ato i përputhen karakteristikave të një kurthi likuiditeti. Siç shihet qartë nga Figura 2, rritja ekonomike në Shqipëri ka pësuar një rënie të ndjeshme dhe konstante mbas vitit 2008. Parashikimet për vitin 2014 e në vazhdim ngelen për një rritje ekonomike të ulët krahasuar me periudhën para krizës. Viti 2013 nga vlerësimet më të fundit të FMN-së pritet të shfaqë një rritje ekonomike me përafërsisht vetëm 1%.
Një nga debatet që haset shpesh në kohë krizash është ai rreth modelit të rritjes ekonomike dhe problemeve strukturore në ekonomi. Sipas kësaj pikëpamje, rritja e ulët reflekton një problem strukturor në ekonomi e cila nuk mund të riparohet me stimuj të ndryshëm monetarë (ose fiskalë). Në vazhdën e kësaj teorie edhe në Shqipëri është përhapur një debat rreth “modelit të ri të rritjes ekonomike”. Po a është kjo pikëpamje e saktë? Një nga indikatorët kryesorë është inflacioni. Një ekonomi që operon pranë ekuilibrit dhe shfrytëzon të gjithë kapacitetet e saja, duhet të shfaqë vlera konstante[2] të inflacionit.

Figura 3 - InflacioniSiç tregon Figura 3, ky nuk është rasti i Shqipërisë. Rënia e ritmit të rritjes ekonomike është shoqëruar me rënie të vlerave të inflacionit sidomos gjatë dy viteve të fundit. Pra Shqipëria nuk ka rastin e shumë parave që ndjekin pak të mira kur ekonomia është në limitet e saja të prodhimit. Përkundrazi inflacioni i ulët dhe i tejzgjatur reflekton një rënie të kërkesës agregate në ekonomi dhe jo fundin e modelit të rritjes. Jo rastësisht në disa nga prononcimet e fundit për shtyp qoftë nga Banka e Shqipërisë e qoftë nga Ministria e Financave ka filluar të përdoret gjithmonë e më shumë togfjalëshi “rritje nën potencial”. Sipas Keynes dhe ndjekësve të tij kjo është pikërisht periudha kur ekonomia ka nevojë për një stimul ekonomik.

Figura 4- Ecuria e normës bazëNë gjashtë vitet e fundit Banka e Shqipërisë, duke ndjekur pikërisht këshillat e teorisë ekonomike, ka ndjekur një politikë monetare lehtësuese dhe e ulur normën bazë nga 6.25% në janar të vitit 2008 në 3% në fund të vitit 2013. Nga deklaratat për shtyp, ky lehtësim i është atribuar pikërisht pritshmërive për presione të ulta inflacioniste dhe një kërkesë të brendshme të dobët. I vetmi rast kur Banka e Shqipërisë rriti normën bazë (me 0.25%) në këtë periudhë ka qenë në muajin mars 2011, si përgjigje ndaj rritjes së ndjeshme të presioneve me origjinë nga ekonomia e jashtme, që bënë që norma e inflacionit të tejkalonte kufirin e sipërm të objektivit të deklaruar nga Banka e Shqipërisë prej 4%. Gjithsesi duke pasur parasysh dhe normat e ulëta të inflacionit sidomos në dy vitet e fundit, aftësia e Bankës së Shqipërisë për të stimuluar kërkesën e brendshme po zvogëlohet edhe me uljet e vazhdueshme të normës baze.

Figura 5- Kurba e yield-eve në ShqipëriSi përgjigje ndaj politikës monetare lehtësuese të Bankës së Shqipërisë, ecuria e yield-eve të letrave me vlerë të qeverisë ka shfaqur tendencë të vazhdueshme rënëse, veçanërisht për maturitet afatgjata duke bërë që pjerrësia e kurbës së yield-eve të zvogëlohet gjatë viteve 2009-2011. Gjatë vitit 2013, i tërë niveli i kurbës ka pësuar një rënie. Ka disa aspekte që mund të analizohen më në thellësi rreth rënies së kurbës. Për qëllimin e këtij artikulli mund të thuhet se ulja e normës bazë nga ana e Bankës së Shqipërisë është transmetuar dhe në normat e yield-eve. Por, sheshimi dhe rënia e nivelit përgjatë gjithë kurbës së yield-eve reflekton gjithashtu pritshmëri të ulëta për rritjen ekonomike nga ana e tregut. Sidomos rënia e tërë nivelit të kurbës në vitin e 2013 reflekton besimin e tregut dhe agjentëve ekonomik se rritja ekonomike në Shqipëri do të vazhdojë të jetë e ulët dhe në vitet në vazhdim. Një pritshmëri kjo që është përforcuar pikërisht gjatë vitit të fundit duke na lënë të kuptojmë se rënia e rritjes ekonomike fillimisht mendohej si tranzitore.

Figura 6- Norma mesatare e  kredisë së re në LekUlja e normës bazë nuk është reflektuar vetëm në normat e interesit të letrave me vlerë por edhe në normat e interesit të kredisë në monedhën vendase. Megjithëse kanë reaguar më ngadalë ndaj stimulit monetar, si rrjedhojë e rritjes së kredive me probleme dhe pasigurisë për të ardhmen, dhe në mënyre kaotike e jo gjithmonë në linjë me ecurinë e bonove, niveli i përgjithshëm i normave të interesit të kredive të reja në lek ka shënuar rënie nga thuajse 15% në vitin 2008 në një nivel nën 10% në vitin 2013. Për më tepër, rënia e normave të interesit të kredisë së re është më e madhe se sa thjesht reduktimi i normës së inflacionit gjatë kësaj periudhe. Pra kanë pësuar rënie jo thjesht normat nominale, por dhe ato reale.

 

 

III. Në vend të përfundimit

Situata makroekonomike shqiptare pas krizës së vitit 2008 shfaq shumë nga karakteristikat e kurthit të likuiditetit të përshkruar në Figurën 1. Stimulimi i vazhdueshëm monetar ka sjellë reduktim të normave të interesit, por kjo nuk ka qenë ende e mjaftueshme për të sjellë një rritje të aktivitetit ekonomik. Gjithsesi, normat e ulëta të inflacionit reflektojnë faktin se rritja e ulët ekonomike nuk është për shkak të probleme strukturore të ekonomisë po për shkak të një kërkesë agregate të dobët gjatë kësaj periudhe. Gjithashtu vlen të theksohet se përtej retorikës së përditshme, edhe rritja deficitit dhe borxhit gjatë kësaj periudhe (mbase për të kryer një stimul fiskal) nuk janë parë ende si të rrezikshme nga tregu vendas meqë yield-et e letrave me vlerë vazhdojnë të bien ndjeshëm.

Pyetja që mund t’ju vij ndërmend është përse norma e interesit nga Banka e Shqipërisë nuk është ulur në nivelin pranë 0% ashtu si në vendet e zhvilluara? A është ky një kusht i nevojshëm dhe i domosdoshëm për tu shprehur me siguri rreth ekzistencës së kurthit të likuiditetit? Në deklaratat për shtyp Banka nuk është shprehur haptazi në lidhje me këtë pikë por ka insistuar se do të vazhdojë të mbajë një politikë lehtësuese edhe në vazhdim. Gjithsesi eksperienca botërore[3] tregon se vendet në zhvillim nuk kanë fituar të njëjtën besueshmëri nga tregjet financiare siç kanë vendet e zhvilluara. Për norma interesi të ngjashme, investitorët gjithmonë preferojnë vendet më të zhvilluara si më të sigurta. Si rrjedhojë, vendet në zhvillim detyrohen të ofrojnë norma më të larta interesi për të evituar largime kapitali. Nuk është e qartë nëse Banka e Shqipërisë mendon se 3% është diferenca e mjaftueshme apo mund të ulet dhe më tej, gjithsesi lëvizjet jo drastike nga ana e saj reflektojnë qartësisht edhe riskun afatgjatë për një vend si Shqipëria nga një polikë tepër lehtësuese.

 

[1] Për një trajtim më të thelluar të modelit IS-LM, të interesuarit mund ti referohen një libri shkollor makroekonomie.

[2] Me vlera konstante nënkuptohen vlerat pranë objektivit të shpallur të inflacionit, që në rastin e Shqipërisë është 3%

[3] Jo vetëm krizat e shkuara si psh ajo aziatike e vitit 1997, por edhe zhvillimet më të fundit ne fillim të 2014 me zhvlerësimin e shpejt të monedhave të disa vendeve në zhvillim, tregon se besueshmëria e tregut për këto vende akoma është relativisht më e ulët.

5 Responses to Shqipëria dhe Kurthi i Likuiditetit

  1. Florjan says:

    Pergezime per shkrimin pasi je perpjekur te lexosh realitetin me nje model statik sic eshte ai IS-LM, dhe deri diku besoj ia ke dale. Pika ku une do te kundershtoja eshte ne interpretimin e percaktimit te normes se interesit te yeldeve si shprehje e perspektives negative mbi te ardhmen. Kjo mund te vleje nga ana teorike, por ne shqiperi, niveli eshte percaktuar artificialisht duke patur per qellim mbajtjen konstante te kursit te kembimit, duke sakrifikuar flukset financiare te investimit kapital ne favor te flukseve ne valute hyrese prej FMN-se etj.. …IS-LM eshte nje model fantastik per te kuptuar variabilet ekonomike dhe cirkularitetin e flukseve por nuk eshte i mjaftueshem per te interpretuar realitetin…
    Me poshte nje sinteze shume e shkurter mbi IS-LM marre nga universiteti i Princeton-it: The IS/LM model was born at the Econometric Conference held in Oxford during September, 1936. Roy Harrod, John R. Hicks, and James Meade all presented papers describing mathematical models attempting to summarize John Maynard Keynes’ General Theory of Employment, Interest, and Money. Hicks, who had seen a draft of Harrod’s paper, invented the IS/LM model (originally using LL, not LM). He later presented it in “Mr. Keynes and the Classics: A Suggested Interpretation”.[2]

    Hicks later agreed that the model missed important points from the Keynesian theory, criticizing it as having very limited use beyond “a classroom gadget”, and criticizing equilibrium methods generally: “When one turns to questions of policy, looking towards the future instead of the past, the use of equilibrium methods is still more suspect.”[3] The first problem was that it presents the real and monetary sectors as separate, something Keynes attempted to transcend. In addition, an equilibrium model ignores uncertainty – and that liquidity preference only makes sense in the presence of uncertainty “For there is no sense in liquidity, unless expectations are uncertain.”[4] A shift in the IS or LM curve will cause change in expectations, causing the other curve to shift. Most modern macroeconomists see the IS/LM model as being at best a first approximation for understanding the real world.

    Although disputed in some circles and accepted to be imperfect, the model is widely used and seen as useful in gaining an understanding of macroeconomic theory. It is used in most college macroeconomics textbooks.

  2. Adi says:

    Pergezimi Johanes,
    Do e vleresoja situaten e ekonomise shqiptare sipas analizes qe ben si “tendence” apo “drejtimi” drejt situates sw “liquidity trap” pasi: a)norma baze eshte akoma 2.5% dhe politika monetare ka akoma mundesi ta uli drejt zeros, b)nuk dihet se rreth cfare normash te ulta interesi, elasticiteti i kurbes LM behet shume i larte,per te percaktuar se ne cfare zone te kurbes jemi.
    S’do e anazhkaloja ne analize dhe problemet strukturore qe sipas mendimit tim jane prezente ne eknomine shqiptare nga 90-ta e tutje, ku pengojne rritjen ekonomike.Ndoshta IS aktualisht eshte rritur mbas uljes se normave interesi, por pengesat strukturore si nje zhurmues i vazhdueshem kane kundrabalancuar dukre rezultaur nje rritje te ulet.

    @Florjan,
    Njera nga vecorite kryesore te modelit ISLM eshte pikerisht qe ne krahasim me modelin bashkohore kryesore ne ekonomi qe studiohet neper doktoratura-DSGE (Dynamic Stochastic General Equilibrium Model)(dhe shume variante te tije),ka shpjeguar REALITETIN(dhe variablave ekonomike) ne menyre spektakolare gjate RECESIONIT TE MADH te 2008. Rezultati kryesore i tije(ne US te pakten): mungesa e inflacionit edhe mbas rritjeve masive te agregatit monetare dhe gjitshtu mungesa e stimulit te rritjes ekonomike nga ulja e normave te interesit jane fakte te qarta per validitetin e ketij modeli.Edhe njeher po e perseris, modeli kryesore qe studiohet ne shkolla doktorature DSGE ka deshtuar gjate krizes ne parashikimin e impaktit te politikave monetare. ISLM te pakten ka konsistence te brendshme ku ruhen barazimet themolore(si I=S etc) dhe sipas mendimit tim ” Keynes and the Classic” eshte nje nga paperat me gjenial qe shfaq tamam natyren e mendimit ekonomike ku duke thjeshtuar sa duhet nga supozimet dhe abstraguar sa duhet krijon nje model per ekonomine ne pergjithesi-eshte rasti me tipik. Dhe shume ekonomist jane dakort me verdiktin nga nje paper e Friedman(Essays in Positive Economics) se nese nje model arrine parashikime te drejta nuk kane rendesi se cfare ka supozuar modeli.

    • JOHANNES ESTRADA says:

      Besoj qe kushdo qe ka punuar ne nje rol ose tjeter me ekonomine shqiptare i eshte dashur te has problemet strukturore te saj.

      Thene kjo, megjithe problemet strukturore te ekonomise kjo nuk pengon nje rritje prej mesatarisht 6% ne dekaden e kaluar. Atehere nese shpjegimi per problemet aktuale te ekonomise jane problemet strukturore dikush duhet te argumentoj jo vetem qe ato ekzistojne, por mbi te gjitha qe ato jane shtuar gjate kesaj periudhe. Ose te pakten qe nuk lejojne rritje te metejshme. Barre e rende prove kjo sipas mendimit tim.

  3. alqi naqellari says:

    Ne ekonomine shqiptare nuk funksionojne ashtu sic duhet modelet makroekonomike. Arsyeja eshte se qarkullojne tre monedha ne rolin e monedhes zyrtare. Keshtuqe konkluzionet e ketij zoterise jane te pa sakta.

    • JOHANNES ESTRADA says:

      Gjeja e pare qe te mesojne modelet eshte te kuptosh incentivat e cdo aktori ne treg – sic thote edhe motto e blogut tone. Vetem me pas te japin disa rezultate, por gjithmone duke patur parasysh se jane bere disa supozime per tu arritur deri aty.

      Tani nqs ke ndonje mendim apo ide tjeter je i lire ta thuash.

Leave a Reply

Set your Twitter account name in your settings to use the TwitterBar Section.