atc_44“Sipërmarrja X dhe Banka Y bien dakord që mbi vlerën nominale €…(8-shifrore), Sipërmarrja X paguan një shumë periodike fikse €…(5-shifrore) në datat e paracaktuara në këtë kontratë, Banka Y paguan  tepricën periodike të interesit të maturuar mbi vlerën nominale, vetëm nëse ky i fundit (Euribor 3-mujor) ngjitet mbi 4,6%” – citon kontrata e radhës që Sipërmarrja X kërkon të analizohet mbi legjitimitetin e kësaj kontrate në aktin e firmosjes së disa viteve më parë, e cila mund të përfundojë edhe në dyert e drejtësisë (në bashkangjitje dhjetëra fletë me nocione të përgjithshme mbi të gjitha produktet e fushës, pa lidhje të drejtpërdrejtë me kontratën).

Kuptuat gjë, Ju i dashur lexues, në këto dy-tre rrjeshta kontratë të “thjeshtë”?

Aristoteli rrëfen që Taleti, për të demostruar njohuritë e tij astronomike dhe parashikimet që derivonin nga këto njohuri, vendosi të japë disa shembuj konkretë. Një mes tyre ishte edhe parashikimi që, moti për vitin pasardhës do të ishte shumë i përshtatshëm në prodhimin e ullirit, por nuk kishte qartësinë e plotë. Gati një vit përpara ai u dakordësua me pronarët e ullishteve, sipas formës kontratuale të kohës, në këto terma kontratualë: “për vjeljet e ardhshme të ullirit, unë paguaj sot shumën e pakthyeshme X, që të kem të drejtën, por jo detyrimin, të marr me qera ullishtet e zonës me çmimin Y”. 

Nëse do ishte një vit i mbarë, siç parashikonte, ullishtet do t’i lëshonte me qera të tretëve me një çmim më të lartë, duke lëvruar një marzh të mirë fitimi, në të kundërt,  nuk do të ushtronte të drejtën e qeramarrjes duke humbur vetëm pagesën fillestare X. Marrëveshje e zgjuar, duket.

Kontrata e mësipërme e Taletit, njihet si kontrata më e hershme në histori për të cilën është shkruar, mbi ata që quhen derivate financiare dhe sot, kjo tip kontrate quhet ‘call option’. Në të vërtetë, ajo duket dhe është një bast (beninj), mbi një rezultat të caktuar, në një të ardhme të paracaktur. Ёshtë me interes reciprok mes palëve, sepse zbut riskun e marrë përsipër nga secila palë. Njëra palë, në rastin më të mirë, di që sot shumën që do të arkëtoje pas një viti, plus një shumë fillestare të pakthyeshme, e cila, edhe në rastin më të keq, të mos ushtrimit të kontratës, ngelet në arkë duke zbutur eventin negativ të patjetërsueshëm. Ndërkohë, ana tjetër me pritshmëri fitimi ka si kosto, vetëm dhe vetëm, shumën fillestare, sido të jetë rezultati. Në princip, e dobishme, sepse zbut riskun për të dy palët, por një kontratë e tillë, mund të jetë edhe në avantazh ose në disavantazh për njërën nga palët, pavarësisht se si do jenë të vjelat pas një viti.

Po flasim për një vlerësim financiar kontrate ex-ante, nëse qëndron në ekuilibër financiar në firmosje, d.m.th. të një shpërndarje risk/fitim proporcional që reflektohet në elementët sasiorë të kontratës, ndërsa rezultati final ex-post është fat dhe urtësi gjykimi mbi pozicionin e zgjedhur në kontratë.

Thënë më qartë, pagesa fillestare e Taletit (për të pasur të drejtën e (mos)ushtrimit të kontratës) dhe çmimi i paracaktuar i qerasë në rast ushtrimi, duhet të jenë koherentë mes tyre (duke përfshirë të gjitha ndryshoret në ekuacion).

Derivat financiar mund të përkufizohet një produkt financiar, vlera e të cilit derivon nga një nënprodukt, ku ky i fundit, mund të jetë një lëndë e parë, indeks burse, aksion i kuotuar, valutë, normë interesi…gjer edhe moti mund të përfshihet, si në rastin e Taletit.  Pavarësisht memories shekullore të këtyre produkteve financiare, ata kanë marrë një përmasë dhe vëmendje të theksuar tregu vetëm pas viteve ‘70, kur tre nobelë shpikën një formulë mbi përcaktimin e çmimeve të opcioneve financiare. Opcionet financiare janë vetëm një nga tipologjitë e produkteve derivate, të cilat shumëfishohen me nënkategoritë brenda llojit. Tregu i tyre ndahet në atë të derivateve të kuotuara, rrjedhimisht për tregje të regulloruara dhe të mbikqyrura dhe në pjesën tjetër është ajo e tregjeve të parregulloruara të ashtuquajtura OTC (Over The Counter). Në tregun OTC kontrata ndjek, pa ndërmjetësim, vullnetin e lirë mes palëve, duke krijuar një “produkt financiar me porosi” sipas nevojës, pa u kushtëzuar nga “prerjet standarte” të tregjeve të rregulloruara. Tregu OTC, si në rrafsh kontinental dhe në atë global është shumë më i gjerë në volum. Të dhënat pohojnë se vlera nominale (notional) e këtij tregu është më se 10-fishi i vlerës së volumit të kapitalizimit të gjitha bursave të planetit marrë së bashku. Mbi 80% e këtij tregu i referohet normës së interesit dhe në tregun OTC europian, produkti derivat me peshë në volum tregu është IRS (Interest Rate Swaps), i cili përdoret kryesisht mes vetë institucioneve bankare/financiare dhe kredimarrësve shtetërorë, bashkiakë, komunalë e shoqërive ekonomike private, ku pala tjetër në kontratë  mund të jetë edhe vetë Banka që ka lëshuar kredinë, ndoshta në konflikt interesi.

oct 3

 

Shkrimi nuk mund të hyjë në sondimin e inxhinierisë financiare dhe legjislacionit që është pas, për shumë arësye, por për lexuesin që nuk ka “familjaritet” me këtë fushë, mund të thuhet që këto produkte financiare mund të përdoren për qëllime mbrojtëse (hedging) kundrejt riskut financiar të marrë përsipër si në rastin e kredimarrësve, për qëllime spekulative (speculation) për kë ka dëshirë të riskojë dhe të fitojë dhe për qëllime që anglosaksonët quajnë (arbitrage) ku përfitohet nga disniveli momentan i çmimeve të të njëjtit produkt në tregje të ndryshme.

Shtrohet pyetja, në një treg juridikisht të lirë e të hapur si ai shqiptar, kush dhe çfarë mund të ndalojë vullnetin mes dy subjekteve, private apo publike qofshin, të firmosin të tilla produkte financiare ?

Qëllimi i këtij shkrimi nuk është aspak për të qenë i njëanshëm kundrejt industrisë së derivateve financiare, përkundrazi, po kërkon vetëm për të qenë të informuar mirë mbi dobishmërinë dhe rrezikshmërine e tyre, sepse në një treg të hapur ata mund të flasin edhe në shqip. Duke parë përvojën italiane të këtyre 10 vjetëve të fundit, veçanërisht kontratat fillimisht joshëse për pushtetin lokal, shpesh në disekuilibër financiar mes palëve, atëherë njësitë ekonomike private dhe subjektet administrative publike duhet të jenë të vetëdijshëm mbi kompleksitetin e tyre, kështu që një konsulencë profesionale e një pale të tretë të pavarur, mund të evitojë një disekuilibër kontratual që në firmosje dhe rrjedhimisht bilance me “këpucë të kuqe” dhe tronditje sistemike anonime.

Tagged with:
 

4 Responses to Albania OTC

  1. Elvin says:

    Pergjigje:

    Vullnetin e paleve e ndalon ligji “Per Titujt”, qe vihet ne zbatim nga Autoriteti i mbikeqyrjes Financiare. Ketu me poshte keni linkun e ligjit:

    http://amf.gov.al/pdf/ligje/Ligji%20per%20Titujt.pdf

    Tregu i instrumenteve derivate ne Shqiperi eshte i rregulluar me ligj dhe juridikisht nese palet do shkojne ne gjykate, minimalisht do t’i kerkohet modeli tip i kontrates mes tyre, i miratuar nga AMF-ja. Nese nuk e kane kete kontrate tip dhe te miratuar, cdo gje eshte NUL!

    Lidhur me shpjegimin e vleres “NOTIONAL”, ndjese, por nuk eshte ky kuptimi real i “notional” value dhe nuk lidhet me VLEREN NOMINALE (emeroe), pra nuk perkthehet “NOMINALE”. NOTIONAL VALUE perkthehet “VLERA TEORIKE” dhe perdoret ekskluzivisht me Kontratat e Shkembimit (SWAP), kryesisht per normat e interesit (por jo vetem). Kjo ka beje kryesisht me sasine e principalit mbi te cilen lidhet SWAP-i, qe sherben vetem teoriksiht per keto perllogaritje, por qe nuk shkembehet realisht mes paleve. Banakt qe japin hua dhe angazhohen ne kontrata te tille nuk jane ne konflikt interesi, por ketu nuk ma kohe dhe vend te shpjegoj gjera te tilla.

    Une jap ne UET lenden e Tregjeve te Kapitaleve (Master) dhe i shpjegoj gjera te tilla. Nese doni me shume njohuri, mund te lexoni librin: “TREGJET E KAPITALEVE – Institucionet dhe Instrumentet”, te Frank Fabozzi dhe Franco Modigliani, ne Kapitullin 31. Librin e keni dhe ne shqip (ne librarine e UET-it).

  2. A.Bekteshi says:

    Pikesepari z. Meka,gjithmone ne respekt te formimit dhe pozicionit tuaj ne shoqeri, pranoni qe une kam nje avantazh,kam luksin me qene nje “anonim” qe shpreh lirshem ate qe mendon(ndoshta edhe gabim), ndersa Ju per pozicionet profesionale qe mbuloni jeni “i detyruar” te flisni vetem per “gjysmen e gotes plot”. Qe te kuptohemi, si person publik qe jeni keni pergjegjshmeri publike per cka thoni dhe nuk thoni (onori e òneri)dhe nuk ve ne dyshim qellimin tuaj te mire per nje sistem bankar/financiar me efikas dhe eficient.

    Thene kjo, do te kapemi per boshti apo per bishti ?

    Fryma e shkrimit ka te beje me funksionin ne sistem dhe ‘pricing’ e ketyre produkteve, ku ka nje asimetri te theksuar informative dhe financiare. Duke qene nje treg i hapur edhe per keto produkte, nuk do te ishte e shendetshme qe subjekte jo te informuara te josheshin me dicka qe nuk njohin. Ne Kreu II te linkut qe sillni, thjesh i legalizon ne menyre te cunguar(vetem options e futures)cka ngelet nje fushe e hapur mes paleve ashtu si dhe ne mbare boten OTC.

    p.s. – mund edhe te them qe prej shume vitesh shqipja nuk eshte gjuha ime punes, po me lejoni qe edhe ‘vlere teorike’ nuk me bind si shqiperim i gjetur, sepse ‘notional’ mund te jete edhe e njejta vlere e kredise si ne kontraten hyrese ne shkrim dhe kontrata IRS per me trasformuar nje kredi nga interes fiks ne variabel…
    – jeni i nderuar per librin, po te kishit shqiperuar “biblen” e derivateve mund edhe te merrja avionin 🙂

  3. Artan says:

    Nese kontrata te tilla jane kontrata te pa-standardizuara (forwards ose swaps), nuk ka asnje pengese ligjore qe te nenshkruhen mes paleve edhe ne Shqiperi (ligji per Titujt nuk i rregullon kontratat jo-standarde). Personalisht kam qene gjithnje partisan i idese qe bankat duhet te fillojne te perdorin kontratat Forward ne Valute me bizneset me te cilat punojne, sepse keshtu do te shtohej nje produkt (instrument) i ri financiar ne treg, dhe perdorimi ne mase i tyre do nxiste operatoret (bankat dhe/ose spekulatoret), qe te procedonin drejt produkteve me te sofistikuar ose te standardizuar (futures dhe options) duke reforumuar dhe standardizuar tregun hap pas hapi. Ndersa ne rastin e produkteve derivative standard, ligji eshte i qarte, sepse pavaresisht vullnetit te paleve, e lidh nenshkrimin e produktit me Kontraten-Tip qe duhet te miratohet nga AMF (neni 7, paragrafi 5, i ligjit per Titujt)

  4. A.Bekteshi says:

    Flm per saktesimin z. Artan.

Leave a Reply

Set your Twitter account name in your settings to use the TwitterBar Section.