4568919-architectural-background-with-a-3d-building-model-and-rolls-of-drawings-vector-clip-artOptimizmi i madh është një gabim që vdes duke sjellë krizë.  Duke vdekur i jep jetë një tjetër gabimi, pesimizmit. Ky gabim i ri  nuk lind si fëmijë por si gjigand (Arthur Pigou)

Ndërtimi për një periudhë të gjatë para krizës ishte toka e fantazive dhe grishte fantazitë për fitime të larta, jo vetëm të sipërmarrësve, që pavarësisht aftësive, njohurive e kapitaleve që kishin në dispocizion, rendnin të krijonin firma ndërtimi, por edhe të bankave që e ushqyen ëndrrën e kreditimit të ndërtimit, thuajse në ekstrem. Ajo që ndodhi e që vazhdon të ndodhë në trajtimin e sektorit  të ndërtimit  përshkruhet shumë qartë nga Mill që në 1848 dhe Minsky 1996:.. :..“ gjatë viteve të mira ekonomike firmat dhe bankat që kërkojne fitime të larta bëhen shumë optimistë, duke marrë më shumë rrezik financiar përsipër. Firmat premtojnë dhe përfshijnë pjesën më të madhe të fitimeve të pritura për borxhin; bankat i japin hua kujtdo, duke mos u bazuar në analiza themelore dhe cilësinë e kolateralit”. Në “Hipotezat e Destabilitetit Financiar”, Minsky i kategorizon huamarrësit në tre grupe: 1) huamarrës të kujdesshëm, që paguajnë interesin dhe kryegjënë, 2) huamarrës spekulativë, që mund të paguajnë  vetëm interesin, duke marrë borxh të ri për të shlyer ekzistuesin dhe 3) huamarrës Ponzi, që nuk janë në gjendje të paguajnë as borxhin as kryegjënë. Në kohën e rritjes ekonomike të Shqipërisë, shoqëritë e ndërtimit u vendosën në “hollin e suksesit”, ndërkohë që tashmë pas krizës, për pjesen ndërmuese të bankave, ato janë “jo fort të pëlqyeshme”. Në perceptimin tim, marrëdhëniet e huadhënies që bankat vendosin me biznesin bazohen jo gjithnjë në parimet themelore të përzgjedhjes së huamarrësve. Këtu janë të mirëkuptueshme dhe njihen arsyet objektive, si: asimetria e informacionit financiar, por mendoj që ky trajtim/sjellje rrjedh kryesisht nga qëndrimet “në grup” të bankave në treg, që vërtetohet katërcipërisht dhe nga kushtet thuajse të njëjta të huas, produktet e huave dhe kërkesat që duhet të përmbushë aplikanti. Këto krijojnë idenë që, vizioni i këtyre institucioneve për biznesin në terësi të jetë thuase unik sipas parimit: “Një masë për të gjithë”. Rrjedhimisht, zbatimi i kësaj filozofie në kushte të vështira ekonomike, çon në përjashtimin “en masse” të sektorit te ndërtimit nga portofoli i huadhënies.

Nëse investuesit (bankierë apo pronarë) janë mendjehapur, bazohen në analiza themelore, duke lënë jashtë psikologjinë e grupit, qoftë kjo optimiste apo pesimiste, ndërtimi nuk do të jetë kurrë më  “tokë fantazish”, por “tokë e punueshme dhe fitimprurëse”, për të gjithë ata që dinë ta trajtojnë me kujdes.

Sot industria e ndërtimit, nuk është më toka e fantazive, as për ndërtuesin e as për bankierin, por nuk duhet harruar që është relativisht sektor i rëndësishëm për ekonominë shqiptare dhe industria bazë që përmirëson infrastrukturën dhe transportin. Ndërtimi është një nga sektorët më shumë të kërcënuar nga krizat, për shkak të natyrës së fragmentuar të industrisë, konkurrencës së lartë, nivelit të ulët të pengesave të  hyrjes, pasigurisë së lartë të flukseve të parasë dhe pasigurisë në parashkimet e volumeve të ndërtimit. Dështimi apo falimentimi në çdo biznes është rrjedhojë e një procesi kompleks, që rrallë mund të varet në një faktor i vetëm. Studimi i Arditi 2000 përcakton qartë se, problemet e menaxhimit financiar dhe të kostove janë arsyet kryesore që çojnë në dështimin e shoqërive të ndërtimit, përveç dobësive të industrisë. Sipas këtij studimi, 80% e dështimeve në këto shoqëri shkaktohen nga: (i) fitimet jo të mjaftueshme (27%), (ii) dobësitë e industrisë (23%), (iii) shpenzimet e mëdha operative (18%), (iv) kapitalet e pamjafueshme (8%), (v) huat bankare të shtrenjta apo të pajustifikuara financiarisht (6%). Përveç këyre faktorëve shoqëritë shqiptare të ndërtimit ndikohen dhe nga mungesa e eksperiencës në menaxhim, si dhe trajtimet klienteliste në dhënjen e lejeve për ndërtimet tregtare private. Arsyet kryesore të dështimit  për shoqëritë nënkontratore të veprave publike, janë : (i)  mosmenaxhimi i normave shumë të shpejta të rritjes; (ii) kontratat e punimeve në rajone gjeografike të paeksploruara më parë ; (iii) kontratat e punimeve me natyrë të ndryshme (disa të panjohura); (iv) kapitali qarkullues i pamjaftueshëm; (v) vlerësimi i keq i kostove të punës dhe atyre materiale; (vi) sistemet e dobëta të kontabilitetit; (vii) rrjedha negative e parasë; (viii) mungesa e menaxhimit; dhe e fundit por shumë e rëndësishme marzhet shumë të ulta të fitimit.

Analiza themelore – Treguesit financiarë

Në gjuhën financiare, mundësia dhe aftësia për të dalluar “huamarrësit e kujdesshëm” përkthehet në një rrezik portofoli më të ulët dhe më pak hua me probleme në të ardhmen. Çdo analist e di rregullin e përgjithshëm që, sa me i lartë niveli i përfitueshmërisë dhe  likuiditetit dhe sa më i ulët niveli i borxhit, aq më i mirë konsiderohet shëndeti financiar i shoqërisë. Sudimi i Ellis (2006) sugjeron treguesit (raportet) në vijim (lexo BOX-in), për të përcaktuar “Më të mirët” në industrinë e ndërtimit, që kanë disa ndryshime nga raportet e zakonshme financiare. Këto ndryshime pasqyrojnë karakteristikat e informacionit financiar që rrjedhin nga kontabiliteti i kontratave të ndërtimit dhe qëndrimit që shumë shoqëri kanë ndaj pagesës së tatimeve.

Ndërkohë, studimi i  McCall (2006)  thekson që  kapitali qarkullues është treguesi kryesor për SME-të në ndërtim e aq më tepër për shoqëritë që punojnë si nënkontraktorë, në punët publike. Kapitali qarkullues është treguesi i drejtpërdrejtë që tregon fuqinë financiare afatshkurtër dhe mundësinë e kontraktorit për të siguruar vazhdimësinë e projektit, në afat të shkurtër. Karakteristikat që dallojnë shoqëritë e ndërtimit në vështirësi financiare nga ato me stabilitet mund të përmblidhen si më poshtë:

  • Shoqëritë në vështirësi financiare jo vetëm kanë ROA shumë të ulët e shpesh negative, por kanë karakteristikë dalluese një raport të ulët të përfitueshmërisë afatgjatë. Shoqëritë e stabilizuara financiarisht shfaqin një raport të mirë të përfitueshmerisë afatgjatë, që vjen kryesisht si rrjedhojë e fitimeve të mbartura dhe fondeve rezervë të krijuara.
  • Shoqëritë në vështirësi financiare kanë zakonisht raporte të produktivitetit të aktiveve dhe të punës dukshëm shumë të ulta në krahasim me ato me kushte të mira financiare. Raporti i efektivitetit të punës është një raport që përdoret gjerësisht në analizën e shoqërive të ndërtimit, për shkak të nevojës së lartë të punës së krahut.
  • Shoqëritë e stabilizuara financiarisht mund të perballojnë një raport borxhi deri 63%. Ky raport është më i lartë se raporti i rekomanduar i borxhit prej 50%, por ajo që duhet të dihet është që, dështimi në shoqëritë e ndërtimit shkatohet nga niveli i lartë borxhit afatshkurtër. Ky nivel, sidomos i huas bankare, i kombinuar me humbjet në vazhdim dhe me kapital të vet në nivele të ulta shkaktojnë falimentimin e shoqërive të ndërtimit, në kushtet e recesionit ekonomik.
  • Eliminohet përdorimi i provës acide (L2) te shoqëritë e ndërtimit, pasi ato kanë pak inventare, kështu që L3 do të japë afërsisht të njëjtin rezutat si L2. Shoqëritë e e ndërtimit që kanë probleme me likuiditetin zakonisht paraqesin një L3 në nivelin 1,17 dhe L1 shumë poshtë 0,2.
  • Nuk vërehen diferenca në vlerat e raportit rrotullimi i aktiveve për shoqëritë në vështirësi financiare, krahasuar me shoqëritë me stabilitet financiar. Ajo që është vënë re është që, shoqëritë e ndërtimit që po falimentojnë i shesin aktivet  e tyre afatgjata, qoftë kjo për të financuar aktivitetin ekzistues apo dhe për të ulur aktivet e papërdorshme nga uljet në kapacitete.
  • Ka diferenca të ndjeshme në nivelin e raportit “Aktive afatgjata / Aktive totale”. Shoqëritë në vështirësi zakonisht kanë një raport të ulët të “Aktive afatgjata / Aktive totale”. Ato kane shumë aktive afatshkurta, kryesisht llogari të arkëtueshme, që mund të zenë deri 60% të aktiveve.

Trajtimi me pesimizëm i gjithë shoqërive të ndërtimit, duke i kalsifikuar në “Ponzi” ose “të pa përshtatshëm” ekonomikisht nuk është vendim shumë racional. Nëse investuesit (bankierë apo pronarë) janë mendjehapur, bazohen në analiza themelore, duke lënë jashtë psikologjinë e grupit, qoftë kjo optimiste apo pesimiste, ndërtimi nuk do të jetë kurrë më  “tokë fantazish”, por “tokë e punueshme dhe fitimprurëse”, për të gjithë ata që dinë ta trajtojnë me kujdes.

* Ky shkrim është publikuar edhe në Revistën online “Bankieri

_________________________________________________________________________________

BOX 1

figura 22

 

 

Leave a Reply

Set your Twitter account name in your settings to use the TwitterBar Section.