bankNë vend të përpjekjeve për të stimuluar ekonominë nëpërmjet investimeve kapitale të zakonshme dhe të kushtueshme, qeveria duhet të synojë shpërndarjen në ekonominë shqiptare të fondeve private, që filialet shqiptare të bankave po i mbajnë kryesisht si depozita me bankat e tyre mëmë në zonën e euros.

Faktet

Sipas të dhënave të përditësuara të INSTAT-it, ekonomia shqiptare shënoi një rritje vjetore prej rreth 3,5 për qind, gjatë periudhës 2009 – 2011 dhe shumë më poshtë se 2%, për periudhën 2012 -2014. Zhvillimet në ekonominë kombëtare, në mënyrë krejt natyrale, ishin të lidhura ngushtë me zhvillimet e tregut të huadhënies bankare në vend. Siç tregon dhe Grafiku 1, në vitin 2011, raport i huas bankare ndaj totalit të aktiveve arriti nivelin më të lartë ndonjëherë prej 47,3 për qind, nivel ky që ra fort më pas në një pike të ulët prej 42,6 për qind, në vitin 2014. Për më tepër, raporti i huave të këqija bankare ndaj stokut të huave arriti një nivel shqetësues prej 11.5 për qind, gjatë periudhës 2012 – 2014, në krahasim me rreth 6 për qind, gjatë periudhës 2009 – 2011.

Nga ana tjetër, depozitat bankare në Lek, gjatë pjesës më të madhe të kohës, u rritën me një normë dukshëm më të madhe se sa rritja nominale e PBB-së, ashtu siç tregohet në Grafikun 1. Këto zhvillime u shoqëruan me krijimin e një gjendje likuiditeti të tepërt në sistemin bankar, ku pretendimet neto të rezidentëve të huaj (kryesisht depozitat e bankave shqiptare  me bankat mëmë në zonën Euro), arritën në 16,9 për qind të totalit të aktiveve, pra në nivelin e tyre më të lartë të të gjithë kohëve. Kështu, ekonomia shqiptare po përballet me paradoksin e stanjacionit të huadhënies bankare, të shoqëruar me një likuiditet të tepërt në sistemin bankar.

Grafiku 1. Depozitat Bankare, Huat dhe Pretendimet Neto ndaj Rezidentëve të Huaj

A.Kadareja3

Burimi i të dhënave: Banka e Shqipërisë dhe llogaritje të autorit

Oreksi i ulët për rrezik

Unë mendoj se likuiditeti i madh në sistemin bankar shqiptar është pasojë e një oreksi të ulët për rrezik nga ana e bankave dhe deri diku, edhe nga bizneset. Ky fakt mbështetet në të paktën dy arsye.

Së pari, ekziston një periudhë e zgjatur, që karakterizohet nga një rënie e konsiderueshme e normës mesatare faktike të kthimit nga investimet. Norma faktike e kthimit mund të matet përafërsisht nga rritja nominale e PBB-së, shumëzuar me 1 (një), minus raportin e huave të këqija bankare ndaj totalit të huave. Gjatë periudhës 2012 – 2014, rritja nominale e PBB-së përfaqëson vetëm dy të tretat e vlerës që kishte ajo gjatë periudhës 2009 – 2011. Për më tepër, raporti i huave të këqija ndaj totalit të huave pothuajse u dyfishua gjatë periudhës së dytë, në krahasim me vlerën e saj gjatë periudhës së parë. Pra, për të dyja këto arsye, ekonomia shqiptare e ka përkeqësuar shkallën e tërheqjes së investimeve vendase, ose të huaja. Kjo shpjegon dhe rritjen e konsiderueshme të mjeteve valutore neto të sistemit bankar, rënien e huave bankare, si përqindje e totalit të stokut të huave, kërkesën e dobët për hua nga bizneset[1] dhe, pjesërisht, edhe në rënien e investimeve të huaja të drejtpërdrejta.

Së dyti, mund të thuhet se, në Shqipëri, për shkak të shkallës së ulët të zhvillimit financiar sipërmarrja e rrezikut është thjeshtë e pamundur për shumë individë, të cilët zotërojnë shuma të mëdha kursimesh. Kështu, zhvillimi i instrumenteve financiare dhe tregjeve sigurisht ofron një zgjidhje për këtë problem, por siç dihet tashmë nga të gjithë, ai kërkon shumë kohë, ashtu siç tregon dhe përvoja e vendeve më të zhvilluara në rajon.

Duket të jetë shumë më e lehtë për të joshur paratë të origjinuara nga Shqipëria, për të financuar projektet e investimeve në Shqipëri, se sa tërheqja e investime të tjera të huaja të drejtpërdrejta, në një mjedis gjithnjë e më konkurrues.

Roli i qeverisë

Siç sugjerojnë dhe të dhënat, ekonomia shqiptare po kalon një periudhë të zgjatur të ngadalësimit ekonomik, kur huadhënia fillon dhe bëhet më e rrezikshme dhe bankat bëhen shumë të kujdesshme në dhënien e huave. Për më tepër, ka pasiguri rreth  faktit të orientimit të ekonomisë, ndërkohë që bizneset e mira bëhen nervoze rreth faktit nëse duhen të rrisin më shumë borxhin në bilanc, gjatë një periudhe pasigurie. Nga ana tjetër, siç tregon dhe Grafiku 1, ka një tepricë likuiditeti në sistemin bankar, me të cilin bankat nuk dinë se çfarë të bëjnë.

Në këto rrethana, është zakonisht banka qendrore ajo që del në skenë dhe lehtëson politikën monetare. Ndërkohë që, banka qendrore ka realizuar shumë ulje të normave të bank-intro-egyinteresit, të cilat kanë prodhuar rezultate inkurajuese për huan në Lek, ajo nuk mund të ushtrojë ndonjë ndikim të rëndësishëm në tregun e huave të akorduara në euro.

Ajo çfarë mbetet, është që qeveria të ndërmarrë një politike fiskale kundërciklike. Konkretisht, qeveria mund të marrë hua, në emër të qytetarëve, gjatë periudhës së ngadalësimit ekonomik dhe të paguajnë përsëri në të ardhmen, gjatë periudhës së zgjerimit të ekonomisë. Zakonisht, qeveritë konsiderohen se mbartin pak rrezik e kështu që mund të huazojnë fonde, në çdo kohë, me kosto arsyeshëm të ulët. Për fat të keq, situata aktuale në Shqipëri është më shumë e ndërlikuar se kaq.

Në kuadër të marrëveshjes me FMN-në, politika fiskale në Shqipëri është në rrugën e konsolidimit. Qeveria planifikon që, deri në fund të 2015, borxhi publik në raport me PBB-në të shënojë rënie. Kjo do të shënonte rënien e pare, që prej vitit 2010. Ndërsa një zgjidhje e tillë është e mirë në afat të mesëm dhe të gjatë, mendoj se duhet t’i kushtohet gjithashtu vëmendje dhe zhvillimeve afatshkurtra.

Njëra prej zgjidhjeve është që të lihet tregu i kapitaleve të punojë. Perceptimi im është se zgjidhja nëpërmjet tregut mund të kërkojë shumë kohë për t’u materializuar, ashtu siç tregon dhe përvoja e kohëve të fundit. Një mundësi tjetër është ndërhyrja nga ana e qeverisë. Pyetja që shtrohet këtu është se si mund ta bëjë këtë qeveria, duke pasur parasysh se sipërmarrja e rrezikut nëpërmjet një politike fiskale kundërciklike është e kufizuar, në bazë të marrëveshjes aktuale me FMN-në?

Unë mendoj se, në vend të përpjekjeve për të stimuluar ekonominë nëpërmjet investimeve kapitale të zakonshme dhe të kushtueshme, qeveria duhet të synojë shpërndarjen në ekonominë shqiptare të fondeve private, që filialet shqiptare të bankave po i mbajnë kryesisht si depozita me bankat e tyre mëmë në zonën e euros. Këto fonde, që arrijnë në 16,9 për qind të aktiveve të sistemit bankar, përfaqësojnë një burim shumë të rëndësishëm të financimit për ekonominë. Duket të jetë shumë më e lehtë për të joshur paratë të origjinuara nga Shqipëria, për të financuar projektet e investimeve në Shqipëri, se sa tërheqja e investime të tjera të huaja të drejtpërdrejta, në një mjedis gjithnjë e më konkurrues. Qeveria mund të lehtësojë shpërndarjen e këtyre fondeve, duke marrë përsipër vet një pjesë të kufizuar të rrezikut. Marrja përsipër e rrezikut mund të synojë sektorë të rëndësishëm të ekonomisë, nëpëmejt forms së partneritetit publik-privat, garancive, subvencioneve, rregullave dhe rregulloreve të reja, zbatimin më të mirë të ligjit, etj. Së fundi, qeveria e marrja përsipër e një rreziku të kufizuar mund të çojë në rritjen e normën e pritshme të kthimit nga investimet në ekonominë shqiptare, që në gjykimin tim është fajtori kryesor për oreksin e ulët  të sipërmarrjes së rrezikut.

Përfundim

Në përfundim, mendoj se ka ekzistojnë disa fakte që tregojnë se, në rrethanat aktuale, rreziku i biznesit nga ana e sektorit privat nuk është sipërmarrje e vlefshme. Kjo sjellje ka të ngjarë të zgjasë periudhën, edhe kështu të gjatë, të rritjes së ulët ekonomike. Gjykoj se situata kërkon angazhimin e qeverisë  nëpërmjet një strategjie të sipërmarrjes së kontrolluar të rrezikut, me qëllim lehtësimin e shpërndarjen në ekonominë shqiptare të fondeve të konsiderueshme me origjinë shqiptare, që mbahen kryesisht si depozita nga filialet shqiptare të bankave, pranë bankat e tyre mëma në zonën e euros. Strategjia ka potencial për të qenë e suksesshme, pasi duket se është më e lehtë për qeverinë shqiptare të tërheqë paratë e origjinuara në Shqipëri, për të financuar projektet e investimeve në Shqipëri, se sa të përpiqet të tërheqë investime shtesë të drejtpërdrejta të huaja, në një mjedis shumë konkurrues.

____________________________________________________________________________________________
[1]
TENDENCAT NË KREDITIM nga Eriona Suljoti and Sofika Note, Departamenti i Politikës Monetare, Banka e Shqipërisë, Janar 2015.Siç sugjerojnë dhe të dhënat, ekonomia shqiptare po kalon një periudhë të zgjatur të ngadalësimit ekonomik, kur huadhënia fillon dhe bëhet më e rrezikshme dhe bankat bëhen shumë të kujdesshme në dhënien e huave. Për më tepër, ka pasiguri rreth  faktit të orientimit të ekonomisë, ndërkohë që bizneset e mira bëhen nervoze rreth faktit nëse duhen të rrisin më shumë borxhin në bilanc, gjatë një periudhe pasigurie. Nga ana tjetër, siç tregon dhe Grafiku 1, ka një tepricë likuiditeti në sistemin bankar, me të cilin bankat nuk dinë se çfarë të bëjnë.

Tagged with:
 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Set your Twitter account name in your settings to use the TwitterBar Section.