Katër skenarë për rezultatin e Instrumentit të Hua-së me garanci sovrane dhe dy metoda alternative për shërbimin e qëllimit të tij

Me datë 6 prill 2020, me anë të Vendimit Nr. 277, “PËR MIRATIMIN E GARANCISË SHTETËRORE TË HUASË ME BANKAT E NIVELIT TË DYTË PËR PAGAT E TREGTARËVE OSE SHOQËRIVE TREGTARE, AKTIVITETI I TË CILAVE ËSHTË PREKUR NGA VENDIMET E KËSHILLIT TË MINISTRAVE, NË KUADËR TË MENAXHIMIT TË SITUATËS SË KRIJUAR NGA COVID-19, SI EDHE PËR PËRCAKTIMIN E KUSHTEVE E TË KRITEREVE TË MARRËVESHJES SË GARANCISË DHE MARRËVESHJES SE MIRËKUPTIMIT”, Këshilli i Ministrave, vendosi miratimin e linjës së garancisë shtetërore, në vlerën 11,000,000,000 (njëmbëdhjetë miliardë) lekë, në favor të bankave të nivelit të dytë që ushtrojnë aktivitetin e tyre në territorin e Republikës së Shqipërisë. Skema e garancisë do të mundësojë huadhënien për të përballuar pagat e tregtarëve ose të shoqërive tregtare, aktiviteti i të cilave është mbyllur ose është ndikuar me ulje të xhiros, si pasoje e vendimeve të Këshillit të Ministrave dhe urdhrave të nxjerra nga Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale në kuadër të menaxhimit të situatës së krijuar nga COVID-19.

Kjo skemë financimi për aktivitetet tregtare propozohet si një forme mbështetjeje për të tejkaluar efektet negative te krijuar nga COVID-19 për bizneset shqiptare. Një skemë e tillë është aplikuar në forma të ngjashme edhe në vende të tjera të zhvilluara, natyrisht në kontekste aspak të ngjashme. Kushtet e kësaj forme financimi janë si më poshtë:

  • Shuma maksimale e financimit është e barazvlefshme me deri në 3 paga bruto (jo më shume se 150,000 ALL). Huaja konsiston në financimin e deri në 3 liste-pagesave mujore;
    • Afati i financimit është deri në 2 vite, ku 3 muajt e pare mund të konsiderohen periudhë “e faljes” (pa pagesë principali);
    • Norma e interesit është e barabartë me normën mesatare të tre ankandeve të fundit të bonove të thesarit 12-mujore (aktualisht 2.05 për qind) plus një marzh prej 0.5 pikë përqindje, por jo me shume se 2.85 për qind;
    • Nuk ka kosto administrative për Hua-në;
    • Monedha e financimit është në Lekë (ALL);
    • Nuk do të kërkohet kolateral për financimin por si garanci për të do të shërbejë garancia sovrane e ofruar nga shteti Shqiptar.

Në një pamje të parë, financimi i ofruar, edhe pse me një afat relativisht të shkurtër (duke marrë parasysh që një kredi me këste për kapital qarkullues ka një afat maturimi mesatar prej 3 vitesh), ofron kushte shumë të favorshme për kredimarrësin. Kjo pasi një kredi e ngjashme ne treg, për biznesin mikro dhe të vogël, fillon nga një normë interesi prej 7% dhe arrin deri në 18%, si edhe sigurohet nga një garanci prej të paktën 150% e vlerës së ekspozimit. Megjithëse shteti shqiptar inkurajon bankat e nivelit të dytë të disbursojnë në kohë të shkurtër të gjithë fondin e garantuar, çdo kërkesë për financim do të bëhet objekt i një analize risku nga ana e bankave.

1.      Cili është procesi në të cilin kalon disbursimi i kësaj Hua-je dhe kush janë dy aktorët kryesorë?

Bizneset që do të aplikojnë për këtë financim, janë edhe aktori i parë i këtij procesi. Bizneset duhet të kenë një plan-biznesi të qartë, me fokus kapërcimin e krizës, përdorimin e saktë ne vlerë dhe në kohë të shumës që do të përfitojnë, rimëkëmbjen në kohë të xhiros, dhe përdorimin efiçent të stafit. Megjithëse me kushte te favorshme, ky instrument nuk merr formën e një Hua-je investimi (që synon rritjen e kapaciteteve prodhuese) apo një Hua-je me qëllim rritjen e kapitalit qarkullues (që synon rritjen e volumit të xhiros dhe përmirësimin e marzhit bruto). Ajo ka për qëllim vetëm përballimin e një goditje të jashtme për të evituar një krize konsumi dhe prodhimi në nivel makroekonomik.

Aktori i dytë janë bankat e nivelit të dytë. Përtej analizës që vete bizneset duhet të bëjnë, edhe bankat duhet të kryejnë një analizë risku atipike dhe në një kohë më të shkurtër se ajo e zakonshme. Menaxherët e riskut duhet të dalin jashtë kontekstit mikroekonomik të analizës së një Hua-je investimi apo për kapital qarkullues, duke marre parasysh efektet makroekonomike që çdo subjekt aplikues do të duhet të përballojë. Ne këtë kontekst, analistët duhet të dalin jashtë modeleve tradicionale të analizës së riskut të kredisë, modele këto që shpesh janë të ngurta dhe të diktuara në nivel grupi bankar.

Nisur nga ky proces, le të shtrojmë disa pyetje legjitime që në themel kanë historinë tonë të menaxhimit të bizneseve private si edhe atë të kontekstit në të cilin analizohen dhe disbursohen financimet në Shqipëri.  

2.      Cilës kategorie biznesi i drejtohet ky produkt financiar?

Sot, më shumë se 99% e subjekteve tregtare të regjistruara janë të kategorizuara si biznese mikro dhe të vogla. Vetëm rreth 1,100 subjekte tregtare punësojnë mbi 50 punonjës, çka i bën të përshtatshëm për t’u kategorizuar si biznese të mesme dhe të mëdha. Për këtë arsye, ky vendim i qeverisë shqiptare, të paktën teorikisht, i dedikohet pikërisht subjekteve mikro dhe të vogla, të cilat përfaqësojnë shumicën e tregut të punës.

3.      A kanë bizneset mikro dhe të vogla kapacitetet e nevojshme për të ndërtuar projeksione financiare të besueshme?

Sipas të dhënave më të fundit të Bankës së Shqipërisë, bizneset mikro dhe të vogla përbejnë vetëm 14% të volumit total të portofolit të kredisë në vend, megjithëse ato përfaqësojnë 99% të numrit total të subjekteve tregtare. Për më tepër, ato përballojnë kosto financimi 4 deri në 5 herë më të larta se pjesa tjeter e subjekteve tregtare, si pasojë e mungesës së aksesit në burime financimi.

Teorikisht, normat e larta të interesit shërbejnë për të shpërblyer një risk më të lartë, por statistikisht kjo kategori përfaqëson shumë më pak se 14% e volumit të kredive me probleme. Kjo ndodh jo sepse probabiliteti i dështimit është më i ulët, por sepse në ndryshim nga bizneset e mesme dhe te mëdha, kreditë për bizneset mikro dhe të vogla janë më të mirë-garantuara në raport me vlerën e tyre të financimit. Ky fenomen shpjegon edhe normat e ulta të kredive me probleme që prezantojnë institucione financiare jo-bankare si Fondi Besa (11.1%) apo NOA (8.4%). Ajo çka shpjegon nivelin e ulët të kreditimit për këtë segment biznesi është pikërisht mungesa e kapacitetit të tyre për të paraqitur projeksione financiare të besueshme.

 

4.      Si vlerësohet performanca e kreditimit nga sektorit financiar në Shqipëri përgjatë 20 viteve të fundit?

Sektori bankar ka dëshmuar probleme strukturore që lidhen me analizën e riskut të kredisë. Këto probleme shfaqen nga dy indikatorë kyç:

  • Norma e lartë e kredive me probleme – e cila iu afrua vlerës 25% (shpesh aludohet të këtë arritur vlera informale disa pike përqindje me te larta) në fillimin e dekadës paraardhëse. Edhe pse volumi i kredive me probleme është në rënie, duhet theksuar se kjo vjen në një proporcion të lartë si rezultat i fshirjes së kredive me probleme nga bilancet e bankave, e jo si rezultat i mbledhjes së tyre.
  • Përqindja e ulët e kreditimit në raport me PBB – Megjithë numrin e lartë të bankave të nivelit të dytë, ne përllogaritjet e fundit zyrtare Shqipëria renditet e fundit në rajon për kreditimin në raport me prodhimin e brendshëm bruto (rreth 33%). Kjo dëshmohet edhe nga niveli tejet i lartë i likuiditetit të bankave dhe stanjacionit të portofolit të kredisë, i cili ka një rritje vjetore nën 1% në 5 vitet e fundit.

5.      Çfarë e shpjegon këtë performancë të dobët të sektorit financiar në vend?

Performanca e dobët e sektorit financiar lidhet me probleme që shoqërojnë një vend në zhvillim si Shqipëria ku përfshihen: niveli i lartë i informalitetit, problemet në kuadrin ligjor dhe rregullator, apo mungesa e stafit të kualifikuar. Por këto probleme shihen njësoj të pranishme edhe në vende të tjera të rajonit të cilat janë në një stad të ngjashëm zhvillimi me vendin tonë si p.sh. Maqedonia, Serbia, Bosnje-Hercegovina, Mali Zi etj. Ndërkohë, dy indikatorët e lartpërmendur shfaqin shifra me pozitive për këto vende. Ajo çka shpjegon diferencën midis sektorit financiar shqiptar dhe vendeve të rajonit është pikërisht problematika që lidhet me analizën dhe evidentimin e qartë të riskut të kredisë si dhe përshtatja kësaj analize me strukturën e bizneseve vendase.

6.      Si ndikon ambienti financiar vendas mbi efektin e Hua-së me garanci sovrane?

Tashmë që kemi parashtruar procesin në të cilin do të kaloje disbursimi i këtyre financimeve sipas vendimit të qeverisë shqiptare si edhe aktorët e përfshirë në të, si dhe kemi prekur disa pika kyçe që karakterizojnë mjedisin e biznesit dhe sektorin financiar vendas, me poshtë po paraqesim katër skenarë të mundshme mbi rezultatet e pritshme të VKM nr. 277.

Skenari i parë është ai optimist, ne te cilin ky vendim i shërben qëllimit te shprehur: ndihmës ndaj bizneseve për shtyrjen në kohë të detyrimeve nëpërmjet injektimit te likuiditetit. Nga ana tjetër, ne nivel makroekonomik, ky vendim shërben për te stimuluar aktivitetin tregtar te bizneseve, mos-largimin masiv te punonjësve nga puna. Indirekt i shërben kështu stimulimit te konsumit, i cili është edhe motori i aktivitetit ekonomik. Për të realizuar këtë skenar, është e nevojshme por e pamjaftueshme që procesi të jetë i monitoruar dhe i zbatuar mirë nga ana e qeverisë. Ai duhet të shoqërohet me një rishikim cilësor të planit të biznesit nga ana e subjekteve aplikuese. Po ashtu, ai duhet të shoqërohet me një rimodelim të procesit të analizës se riskut të kredisë nga ana e sektorit bankar në një kohë të shkurtër.

Skenari i dytë, është një skenar disi me realist nisur nga karakteristikat e mjedisit social dhe ekonomik shqiptar. Ai karakterizohet nga:

  • Pamundësia për të “edukuar” bizneset mikro dhe të vogla në përgatitjen e projeksioneve të sakta financiare në një kohe të shkurtër;
  • “Frika” e bizneseve mikro dhe të vogla për të marrë përsipër një detyrim financiar shtesë në një kohe kur aktiviteti i tyre është në nivele të ulta;
  • Pamundësia e bankave të nivelit të dytë për të përshtatur në një kohë të shkurtër modelin e tyre të analizës financiare sipas kushteve atipike në të cilat bizneset ndodhen sot;
  • Dëshira e bankave për të mbajtur në nivele stabël dhe së më afër buxhetit vjetor portofolin e tyre të kredive, të ardhurat dhe fitimet e tyre;
  • Shtysa dhe inkurajimi që i bëhet bankave të nivelit të dytë nga qeveria dhe Banka e Shqipërisë për të disbursuar së më shumë pjese të fondit të miratuar;

Ky skenar përçon disbursimin e një proporcioni tejet të lartë të fondit të Hua-ve kundrejt bizneseve të mesme dhe të mëdha, proporcion i cili mund të jetë akoma më i zhdrejtë se shpërndarja e portofolit të kredisë. Kjo situatë mund të forcojë pozitat dominante të bizneseve të mesme e të mëdha në shumë sektorë të aktivitetit ekonomik, në kurriz të bizneseve mikro dhe të vogla. Nga ana tjetër, bankat e nivelit të dytë, do të mund të “shpëtonin” buxhetet e tyre duke akumuluar të ardhura në kurriz të përqendrimit të portofolit të tyre në segmentin e bizneseve të mesme dhe të mëdha. Në këtë skenar, ekonomia e vendit do të mund të “shpëtonte” një pjesë të buxhetit të saj vjetor nëpërmjet taksimit të fitimeve të bankave dhe bizneseve të mesme dhe të mëdha. Nga ana tjetër, si pasojë e tendencave më të theksuara monopolistike, një pjese te bizneseve te vogla dhe te mesme do të falimentonin duke sjellë rritje të papunësisë, problemeve sociale dhe kostove financiare afatgjate që lidhen me këto probleme

Skenari i tretë, është një skenar që do të ishte absurd në vendet perëndimore por që merr sens në mjedisin financiar shqiptar ku norma e kreditimit kundrejt prodhimit të brendshëm bruto është nga më të ulëtat në Evropë, si dhe niveli i kredive me probleme në raport me portofolin e kredive është nga më të lartët. Sipas këtij skenari, bankat e nivelit të dytë:

  • Gjendur në një situatë pasigurie ekonomike;
  • Të paafta për të analizuar në një kohë të shkurtër projeksionet e rimëkëmbjes së ekonomisë shqiptare në nivel makroekonomik dhe sipas sektorëve të aktivitetit;
  • Të pamundura për të përshtatur në një kohë të shkurtër modelin e tyre të analizës financiare sipas kushteve atipike në të cilat ndodhemi;
  • Të frenuara nga eksperienca negative e rritjes së portofolit të huave me probleme në vitet e kaluara;

mund të shpalosin një nivel tejet të ulët kreditimi, duke kryer në nivele minimale disbursimin e këtij instrumenti financiar.

Ky skenar do të çonte në humbjen e efektivitetit të këtij instrumenti, duke dobësuar mbështetjen për bizneset, dhe duke e vështirësuar rimëkëmbjen ekonomike në tërësi. Natyrisht, edhe në këtë skenar do të mund të shikonim, ndoshta në nivele më të ulta se në skenarin e dytë, tendenca monopolistike dhe forcim të pozitave dominante në treg të bizneseve të mesme dhe të mëdha në kurriz të atyre mikro dhe të vogla. Nga ana tjetër, në këtë skenar, papunësia do të ishte në nivele akoma më të larta se sa në skenarin paraardhës dhe po ashtu edhe problemet sociale, e kostot financiare afatgjatë që lidhen me to.

Skenari i katërt është gjithashtu i mundshëm duke konsideruar mjedisin në të cilin veprojnë bizneset, bankat dhe qeveria shqiptare. Ky skenar, për nga impakti ekonomik, do të ishte më i rrezikshëm dhe do të shoqërohej me probleme afatgjata sociale dhe ekonomike. Sipas këtij skenari, bankat e nivelit të dytë:

  • Të paafta për të analizuar në një kohe të shkurtër projeksionet e rimëkëmbjes ekonomike;
  • Të pamundura për të përshtatur në një kohë të shkurtër modelin e tyre të analizës financiare;
  • Të nxitura për të mbajtur në nivele stabël dhe sa më afër buxhetit vjetor portofolin e tyre të kredive, te ardhurat dhe fitimet e tyre;
  • Të “joshura” nga garancia sovrane;
  • Të nxitura nga qeveria dhe Banka e Shqipërisë për të disbursuar sa më shumë pjesë të fondit të miratuar;

do të rrisin “oreksin” e tyre të riskut (risk appetite), nën sigurinë e transferimit të këtij të fundit tek qeveria shqiptare, duke disbursuar të gjithë fondet në një kohë të shkurtër dhe të pamjaftueshme për të analizuar mundësitë reale të ripagesës së hua-ve.

Ne një fazë të parë, ky skenar do të jepte menjëherë efekte pozitive në ekonomi si rezultat i injektimit të drejtpërdrejtë të likuiditetit. Ndërkohë, në një moment të dytë, kur risku i pa-analizuar saktë do të jepte efektet e tij, do të shfaqeshin pasojat e mëposhtme:

  • Rritje e portofolit të kredive me probleme;
  • Frenim i kreditimit nga ana e bankave në vijim;
  • Falimentim i “kredimarrësve të këqinj”;
  • Rritje e papunësisë dhe kostos financiare të lidhur me të;
  • Rritje e problemeve sociale dhe kostove financiare të lidhura me to;
  • Ekzekutim i garancisë sovrane nga ana e bankave të nivelit të dytë;
  • Kosto financiare për qeverinë për tu përballuar nga buxheti i shtetit;
  • Inefiçencë e instrumentit financiar.

Pas paraqitjes së këtyre katër skenarëve, le të rikthehemi tek qëllimi kryesor i instrumentit financiar, për të kuptuar thelbin e tij. Ai ka për qëllim kryesor frenimin e papunësisë, nëpërmjet financimit me një instrument borxhi të tre pagave mujore për punonjësit e bizneseve të prekura. Frenimi i papunësisë do të kishte një efekt të dyfishtë pozitiv në ekonom.  Së pari, do të evitonte kostot sociale dhe financiare që lidhen me papunësinë. Së dyti, do të frenonte uljen e konsumit në një kohë krize ekonomike, çka indirekt do të nxiste bizneset të ruanin nivelin e tyre të aktivitetit. Në tërësinë e tij, qëllimi i instrumentit është mjaft pozitiv dhe me efekte të shumëfishta në pikat kyçe të rimëkëmbjes ekonomike.

7.      A është ky instrumenti i duhur për ketë qëllim?

Për t’iu përgjigjur kësaj pyetje duhet të kuptojmë thelbin e funksionimit të një shoqërie tregtare private, element ky që përbën edhe thelbin e ekonomisë së tregut. Një shoqëri tregtare në mënyrë që te funksionoje e lire, duhet të punojë për maksimizimin e përfitimit të saj, natyrisht duke mos shkelur parimet bazë të drejtësisë sociale. Në vazhdim të kësaj ideje, shoqëritë tregtare zgjedhin të financohen nëpërmjet institucioneve financiare kur shohin një mundësi për maksimizimin e përfitimit të tyre ekonomik, në bazë të një plani biznesi.

Mos-shkëputja e marrëdhënieve të punës me një pjesë të stafit në kohe krize mund të sjellë efekte pozitive duke evituar koston e ardhshme të rekrutimit dhe rritur besueshmërinë kundrejt punëdhënësit. Megjithatë, në një kohë krize financiare, e vërtetuar kjo si nga teoritë mikroekonomike ashtu edhe në raste si kriza e vitit 2008, ruajtja e marrëdhënieve të punës me një pjesë të stafit që nuk mund të përdoret me efiçencë si pasojë e rënies së aktivitetit tregtar, sjell për shoqëritë tregtare private probleme thelbësore në rimëkëmbjen e tyre, dhe si pasojë ngërç të mjedisit ekonomik ku ato operojnë. I tillë është shembulli francez, ku si pasojë e “presionit” të ushtruar nga sindikatat, u frenua largimi masiv nga puna i punonjësve nga ana e punëdhënësve.

Përpos qëllimit të mirë të këtej instrumenti, ai mund të joshë bizneset të veprojnë kundër natyrës së tyre dhe mund t’i ngarkojë me borxh shtesë që do të vështirësonte akoma më tej rimëkëmbjen. Për këtë arsye, politikat e nivelit makroekonomik nuk këshillohet të realizohen në rrafshin mikroekonomik, pasi kjo do të prishte balancat e prioriteteve ku bazohet ekonomia e tregut. Kostoja e ruajtjes së nivelit të papunësisë si dhe e nivelit të konsumit, si çështje makroekonomike, duhet të përballohet në mënyrë direkt nga financat publike të mbështetura në politika buxhetore por edhe monetare. Nga ana tjetër, siç u tha edhe më lart, mjedisi financiar shqiptar, nuk është ndër më të përshtatshmit në rajon për të ndërmarrë politika incentivuese nëpërmjet kreditimit. Niveli i ulët i zhvillimit të tij nuk lejon transmetimin e plotë dhe efiçent të qëllimit të kësaj politike.

8.      Si mund të transmetohej më mirë qëllimi i këtij instrumenti financiar?

Që shoqëritë tregtare të mos dalin nga cikli i tyre natyral, ato duhet të veprojnë në përputhje me maksimizimin e fitimit të tyre. Çdo deformim i këtij rregulli të artë, shtyllë e ekonomisë së tregut, shkakton probleme thelbësore dhe afatgjata në rimëkëmbjen e saj. Në këtë kontekst, për të realizuar qëllimin e saj, qeveria duhet të ndërhyjë në jetën ekonomike të shoqërive tregtare pa e dëmtuar apo deformuar ciklin e tyre natyral. Ky artikull propozon dy metoda me anë të cilave ky qëllim mund të arrihet

Metoda e parë është ajo e përdorur nga disa vende të zhvilluara, dhe ka në thelb “subvencionimin e punës jo-efiçente”. Për ta thjeshtuar shpjegimin e kësaj metode, le të marrim një shembull: një punishte e vogël e cila punësonte përpara krizës 10 punonjës me efiçencë të plote (8 orë/ditë), ka një rënie të volumit të aktivitetit të saj pas krizës me 50%. Për këtë arsye, këta 10 punonjës mund të ngarkohen me punë nga shoqëria vetëm pjesërisht (4 orë). Në një situate të tillë, duke respektuar ciklin e saj natyral, punishtja do të duhet të ndërpriste marrëdhëniet e punës me 5 prej tyre, duke përdorur 5 punonjësit e mbetur në mënyrë efiçente (8 orë/ditë). Për shoqërinë, kjo do të sillte një ulje të kostove fikse, dhe një rigjetje të marzhit të saj bruto në proporcion me të ardhurat e realizuara.

Ndërkohë mbajtja në punë e të gjithë punonjësve, do të shkaktonte humbje financiare për punishten, dhe nëse ajo nuk do të rigjente në kohë volumin e saj të aktivitetit të përpara krizës, me siguri do të falimentonte. Por, ndërkohë që largimi nga puna i 5 punonjësve do të ishte me përfitim për punishten, ai do të ndikonte negativisht në ekonominë e vendit duke rritur papunësinë dhe duke ulur konsumin, i cili në terma afatgjatë do të ndikonte negativisht edhe në vetë kërkesën drejtuar punishtes. Në këtë situate, është pikërisht shteti ai që ndërhyn për të prishur këtë zinxhir problematik, pa prekur ciklin natyral të punishtes. Ndërhyrja do të subvencionte 50% të pagës së të gjithë punonjësve të kësaj punishteje, duke u kujdesur kështu për rimëkëmbjen e aktivitetit ekonomik dhe për ruajtjen e nivelit të papunësisë e të konsumit, kostot e luhatjeve negative të të cilave mund të ishin të ngjashme me koston e këtij subvencioni. Ky subvencion në ekonominë reale duhet të përshtatet për secilin sektor dhe nën-sektor aktiviteti, sipas nivelit të impaktit negativ që ata kanë nga kjo krizë, në mënyrë që të evitohet nga njëra anë përfitimi i padrejtë i një subvencioni më të lartë, e nga ana tjetër mos-përfitimi në rast të kundërt.

Metoda e dytë është një metodë e përdorur kryesisht nga vendet skandinave në kohë krize, si ajo e vitit 2008. Kjo metodë do të mund të pagëzohej si “Pakti Social”. Pakti social konsiston në paktin ndërmjet tre aktoreve kryesore që një ekonomi tregu përfaqëson: qeveria, sektori privat, dhe sindikatat e punonjësve. Siç e dimë, secili nga këto tre aktore ka qëllime që nuk konvergojnë gjithmonë drejt njëri-tjetrit e sidomos në kohë krize ekonomike. Qeveria ka për qëllim ruajtjen e stabilitetit makroekonomik dhe rritjen ekonomike, sektori privat ka për qellim maksimizimin e përfitimit ekonomik te tij, ndërsa sindikatat e punonjësve, ruajtjen e të drejtave te këtyre te fundit. Në kohe krize, “lufta” midis këtyre tre aktoreve shpesh bëhet e ashpër sidomos në vendet e zhvilluara, ku sindikatat kanë një pushtet të konsiderueshëm. Kjo “luftë” ka sjellë në shumë raste recesion ekonomik dhe probleme për daljen nga kriza. Këto probleme, sipas rastit, janë zgjidhur ose me dobësimin e pushtetit të njërit prej aktorëve, ose me ndërhyrje të bankave qendrore nëpërmjet instrumenteve të jashtëzakonshëm, por në asnjë rast zgjidhja nuk ka qenë optimale. “Pakti Social” në vende si Danimarka ka përshpejtuar tejkalimin e krizave si ajo e vitit 2008 duke rigjetur në një periudhë të shkurtër rritjen ekonomike. Ky pakt ka konsistuar në:

  • Largimin nga puna të punonjësve nga ana e sektorit privat, me zotimin që në një kohe të përcaktuar ata do të rigjejnë vendet e tyre të punës;
  • Subvencionimin e plotë ose pothuajse të plotë të pagave të punonjësve të larguar nga qeveria gjatë kësaj periudhe;
  • “Mirëkuptimin” e sindikatave të punonjësve me qëllim tejkalimin e situatës së krizës ekonomike, pa prekur ndjeshëm standardin e jetesës se tyre;

Në përfundim të këtej artikulli, instrumenti financiar i Hua-së së propozuar nga qeveria nëpërmjet bankave të nivelit të dytë, me objekt financimin e tre listë-pagesave mujore bruto të bizneseve, përpos qëllimit të mirë që ajo mbart, shfaq tre probleme:

  • Problemi i parë është ai i transferimit të një detyrimi të qeverisë drejt sektorit privat, përkatësisht detyrimit të ruajtjes së stabilitetit ekonomik dhe nxitjes së rritjes së prodhimit të brendshëm bruto. Ky transferim mund të sjelle luhatje problematike të strukturës ciklike të sektorit privat, duke e bërë këtë të fundit të dalë jashtë ideologjisë së tij bazë, atë të maksimizimit të fitimit.
  • Problemi i dytë lind si vazhdim i të parit. Duke nxitur sektorin privat të kreditohet në një kohë vështirësie ekonomike dhe, mbi të gjitha, pa pasur për qëllim maksimizimin e përfitimit të tij të drejtpërdrejtë (investimit me rritjen e kapaciteteve prodhuese/shërbyese, përmirësimit te efiçencës apo rritjes së volumit të kapitalit qarkullues), kjo mund të çojë në një barrë financiare të lartë. Në mungese të rigjetjes së volumit të mëparshëm të aktivitetit ekonomik, kjo mund të sjellë degradim të mëtejshëm të situatës financiare dhe faliment.
  • Problemi i tretë lidhet me karakteristikat e ndërmarrjeve mikro dhe të vogla në Shqipëri dhe me problematiken e sistemit bankar në vend. Siç u tha më lart, ndërmarrjet mikro dhe të vogla në vend karakterizohen nga një kulture e ulët financiare dhe menaxheriale, e cila ka sjellë edhe problematika në aksesin e tyre në financime bankare. Nga ana tjetër, sektori bankar ka shfaqur ndër vite problematika në evidentimin e saktë të riskut të kredisë duke mos u përshtatur siç duhet me mjedisin e biznesit ne vend. Kjo ka sjellë rritjen e portofolit të kredive me probleme dhe normën e ulët të kreditimit në raport me prodhimin e brendshëm bruto. Përballe këtej realiteti, sidomos në kushtet aktuale të një krize ekonomike ende në fillesat e saj, dy aktoret në fjale do ta kishin akoma më të vështirë për të parashikuar ecurinë ekonomike dhe matur saktë riskun e dështimit të kredisë. Me tej, edhe në kushte normale ekonomike, nisur nga gjendja e këtyre dy aktoreve në realitetin shqiptar, nxitja e punësimit dhe konsumit nëpërmjet një instrumenti të tillë financiar do të përfaqësonte një risk të lartë të ngjarjeve të përshkruara në Skenaret 2,3 dhe 4.

Për ketë arsye, për arritjen ne mënyrë sa me eficente të qëllimit që parashikon ky vendim i qeverisë, do të ishte më i përshtatshëm aplikimi njërës nga dy Metodat e lartpërmendura, ose një kombinim i të dyjave.

Në fund të ditës, ekonomia e një vendi mund të transferojë në kohe detyrimet e saj që lindin si pasojë e një krize, por kurrsesi nuk mund t’i shmangë apo zvogëlojë kostot e saj. Edhe nëse ky instrument financiar funksionon (Skenari I), barra e shtuar për sektorin privat do të përkthehet në rritje më të avashte të këtij të fundit, e si pasojë të ardhura fiskale më të ulta, çka do te përkthehej në kosto për qeverinë. Kjo kosto mund të jetë e ngjashme me koston e parashikuar në metodën e “subvencionimin e punës jo-eficente” apo atë të “Paktit Social”.


Update: Për të diskutuar më tej tezat e paraqitura në artikullin e tij, Dorin Rama zhvilloi një diskutim live në faqen e Facebook të Ekon.al. Diskutimin e plotë mund ta ndiqni edhe në YouTube në linkun e mëposhtëm.

Leave a Reply