Ulja e borxhit: një mundësi e shpërdoruar

Financat publike shqiptare përfituan nga dy tendenca ekonomike të cilat mund të kishin ndihmuar në uljen e nivelit të borxhit përpara vitit 2020: ulja e normave të interesit për bonot qeveritare dhe forcimi i monedhës vendase. Në vija të përgjithshme, të dy këto mundësi u shpërdoruan. Si rrjedhojë, sot financat publike kanë më pak hapësirë dhe mundësi për të mbështetur ekonominë e prekura nga kriza e dyfishtë e shkaktuar nga tërmeti dhe pandemia e COVID-19.

Në fundin e vitit 2013, borxhi publik shqiptar arriti nivelin e 70.4% e PBB-së. Në Strategjinë e Menaxhimit të Financave Publike 2014-2020, Qeveria e re u angazhua të ulte borxhin nën 60% të PBB-së në fund të vitit 2019. Sipas FMN, në fund të vitit 2019, borxhi publik i Shqipërisë rezulton në 67.7% e PBB-së, ndjeshëm më lart se angazhimi i marrë.

Nëse marrim në konsideratë detyrimet e prapambetura në fund të vitit 2019 të deklaruara dhe pranuara nga qeveria – si vendimet e arbitrazhit, stokun e rimbursimit të TVSH-së, borxhet e pushtetit vendor dhe ato për investime – borxhi publik është ulur me më pak se 1% të PBB-së. Kujtojmë se kjo shifër nuk përfshin angazhimet afatgjata të shkaktuara nga kontratat e Partneritetit Publik-Privat, megjithëse ato janë borxh i mirfilltë dhe institucionet ndërkombëtare e kanë kërkuar përfshirjen e tyre në vlerën e raportuar.

Ky rezultat bëhet më zhgënjyes kur analizohen dy faktorë që duhet të kishin ndihmuar në zvogëlimin e ndjeshëm të borxhit gjatë këtyre viteve.

Normat e Interesit

Një tregues i rëndësishëm për matjen e barrës fiskale të krijuar nga borxhit është kostoja e interesave të tij. Nëse ulet norma e interesit që paguhet për borxhin, kostoja e tij zvogëlohet duke krijuar hapësira për të shpenzuar në fusha të tjera ose për të ulur nivelin e borxhit publik.

Dekada që lamë pas është karakterizuar nga ulja e normave të interesit ndaj bonove qeveritare thuajse për të gjitha vendet. Pasiguritë ekonomike dhe rritja e ngadaltë për shumë nga vendet e zhvilluara, ka bërë që bankat dhe investitorët kryesorë të preferojnë kredinë ndaj qeverive e jo ndaj sektorit privat. Kjo rritje e kërkesës për bono qeveritare ka shkaktuar rënien e normave të interesit në tregjet ndërkombëtare, siç shfaqet në Figurën 1.

Figura 1: Normat e interesit për një grup vendesh të zhvilluara (Burimi: KOYFIN)

Vendet në zhvillim, përfshi Shqipërinë, po ashtu kanë përfituar nga ky trend botëror. Kjo evidentohet qartë edhe nga raportimet e Ministrisë së Financave dhe Ekonomisë mbi treguesit e borxhit publik. Në Figurën 2 shihet se si Qeveria ka mundur të risë ndjeshëm maturitetin mesatar të borxhit publik, ndërkohë që yield-i mesatar i ponderuar (kostoja e interesave) ka rënë ndjeshëm duke filluar nga vitit 2013.

Figura 2: Yeild-i mesatar dhe Ditë mesatare në maturim të Letrave me vlerë të qeverisë të emetuara në tregun e brendshëm (Burimi: MFE)

Po të shohim normën mesatare të interesit për borxhin publik, ajo është përgjysmuar duke shkuar nga 6.09% në 2009 në 3.09% në 2019. Si rrjedhojë, Shqipëria ka pasur kursime nga kosto e ulur e borxhit. Sikur të mbanin të pandryshuar çdo faktor tjetër, ulja e kostos mund të përdorej për uljen e borxhit publik, pa ndikuar në treguesit e tjerë.

Në Figurën 3 paraqitet kosto totale për pagesën e borxhit si përqindje e PBB-së dhe stokut të borxhit publik. Kosto e borxhit publik në buxhetin e shtetit zinte 3.17% të PBB-së në 2009, ndërsa në 2019 ajo zë 2.09% të PBB-së. Në raport me vetë stokun e borxhit, kosto është përgjysmuar. Impakti i uljes së normave të interesit ka qenë i ndjeshëm.

Figura 3: Kosto Vjetore e Borxhit Publik (Burimi: MFE dhe Llogaritje të autorit)

Ky efekt është i qartë edhe në krahasimin e vlerave nominale të borxhit dhe të kostos së tij. Figura 4 paraqet ecurinë e borxhit publik dhe PBB-së në vlerë nominale gjatë viteve, sipas FMN. Figura 5 paraqet kostot totale vjetore faktike në vlerë nominale për borxhin publik. Siç shihet, ndonëse vlera nominale e stokut të borxhit publik është rritur nga 683 miliardë lekë nga viti 2009 në 1,137 miliardë gjatë vitit 2019, kosto vjetore në vlerë nominale e interesave të borxhit për vitin 2019 është e përafërt me koston e paguar në vitin 2009. Sërish, hapësira e krijuar nga ulja e normave të interesit është e qartë.

Figura 4: PBB dhe Borxhi Publik, në milardë Lekë (Burimi: FMN)
Figura 5: Kosto e Borxhit Publik, në milardë Lekë (Burimi: MFE)

Vetëm si pasojë e kursimit të shkaktuar nga ulja e normave të interesit, e duke mbajtur çdo faktor tjetër të pandryshuar, borxhi publik duhet të ishte zvogëluar. Tabela 1 llogarit se sa do ishin pagesat për interesat e borxhit për vitet 2014-2019 nëse kostoja e borxhit do të ishte sa mesatarja e viteve 2009-13.

Tabela 1: Kursimi nga ulja e normave të interesimit (Burimi: Llogaritje të autorit)

Nga tabela shohim se vetëm nga ulja e interesave të borxhit, Shqipëria duhet ta ulte borxhin publik me 4.13% – 8.81% të PBB-së. Faktikisht, ne e kemi ulur vetëm me 1% të PBB-së. Mund të themi me plot gojë se kemi shpërdoruar një mundësi të artë.

Kursi i këmbimit

Një element tjetër që ka ndikuar ndjeshëm në raportimin e stokut të borxhit publik është dhe kursi i këmbimit. Borxhi i jashtëm në monedhë të huaj zë rreth 46.3% të borxhit total, e llogaritur me kursin e këmbimit në fund të vitit 2019. Si rrjedhojë, borxhi publik është i ekspozuar ndaj riskut të luhatjeve të kursit të këmbimit.

Figura 6 paraqet ecurinë e kursit zyrtar të këmbimit të monedhës Euro për vitet 2010 – 19, sipas Bankës së Shqipërisë. Siç shihet, nga viti 2010 deri në fillim të vitit 2017, kursi i këmbimit të Euros ka qëndruar në mbi 135 Lekë. Nga viti 2018, fillon të shfaqet ndjeshëm trendi i forcimit të monedhës vendase dhe në fund të vitit 2019 kursi këmbimit të zbret në 121.77 Lekë.   

Forcimi i monedhës vendase ka bërë që stoku i borxhit publik të jashtëm të konvertohet për efekt raportimi në një vlerë më të vogël në monedhën Lek. Si rezultat, borxhi publik total në vlerë nominale dhe në raport me PBB është zvogëluar. Në fund të vitit 2019, borxhi publik i jashtëm është raportuar nga MFE në vlerën 4.22 miliardë Euro ose 514.75 miliardë Lekë (kursi 121.7 Lekë).

Kursi mesatar i këmbimit të monedhës Euro për vitet 2010-17 ka qenë 138.6 lekë. Nëse do të përdornim këtë kurs këmbimi për të llogaritur stokun e borxhit të huaj në fund të vitit 2019, ai do të rezultonte 585.86 miliardë lekë. Diferenca në raportimin e borxhit publik në monedhë të huaj, vetëm si rezultat i uljes së kursit të këmbimit, është 71 miliardë lekë ose rreth 4.24% e PBB-së.

Për ta thjeshtuar më tej, kursimet e përftuara vetëm nga kursi i këmbimit janë të barasvlefshme me më shumë se gjysmën e kostos së investimit kapital më të madh në historinë e shtetit shqiptar, Rrugës së Kombit. Ndërsa kursimet e përbashkëta nga normat e interesit dhe kursi i këmbimit e tejkalojnë ndjeshëm vlerën e një investimi të tillë.

Nëse zhveshim efektin e kursit të këmbimit, atëherë rezulton se borxhi publik si përqindje e PBB-së nuk është ulur nga fillimi i zbatimit të Strategjisë së Menaxhimit të Financave Publike 2014-2020, përkundrazi. Për më tepër kjo luhatje tregon për ekspozimin e borxhit tonë publik ndaj riskut të kursit të këmbimit. Një forcim i monedhës Euro do kishte ndikim po kaq të madh në kahun e kundërt duke e rritur borxhin publik.   

Disa përfundime

Normat e interesit të ulura dhe tendenca në favor të monedhës së brendshme ishte argumentet e përdorura për të justifikuar emetimin e Eurobondit më të fundit. Por, megjithë këto tendenca në favor, sot duhet të pranojmë se:

  1. Qeveria e ka ulur borxhin publik vetëm me 1% të PBB-së nga viti 2013, duke mos përmbushur angazhimin për ta ulur borxhin publik në fund të vitit 2019 në nën 60% të PBB-së.
  2. Shqipëria ka shpërdoruar mundësitë e dhëna nga ulja e kostos së borxhit si pasojë e uljes së normave të interesit në nivel botëror.
  3. Ulja e borxhit me 1% të PBB-së është më e ulët se edhe vetë kursimet e krijuara nga normat e ulëta të interesit apo nga ndikimi pozitiv i kursit të këmbimit.
  4. Vetëm nga ulja e kostos së interesave dhe nga forcimi i kursit i këmbimit, duhet të kishim një borxh publik në nivelin 58%-62% të PBB-së, dhe jo 67.7% siç u raportua në fund të vitit 2019.
  5. Hapësirat fiskale në 2019, jo vetëm që nuk u zgjeruan në krahasim me 2013, kur me të drejtë qeveria aktuale, atëherë në opozitë, e trajtonte si shqetësim. Përkundrazi, ato janë ngushtuar ndjeshëm për shkak të angazhimeve shumëvjeçare me kontratat e PPP-ve, që janë jashtë tregues të borxhit publik.
  6. Me borxh më të lartë publik (tashmë në mbi 83% e PBB-së) dhe me afër gjysmën e tij në monedhë të huaj, jemi edhe më të ekspozuar nga luhatjet e kostos së interesave dhe kursit të këmbimit.
    Sot borxhi publik ka tejkaluar 83% të PBB-së, sipas FMN. Nëse do të kishim menaxhuar efektivisht financat publike gjatë viteve të mëparshme, hapësirat për të mbështetur ekonominë pas goditjeve të tërmetit dhe pandemisë do kishin qenë më të mëdha. Nëse kostot e shërbimit të borxhit rriten apo kursi i këmbimit lëviz në disfavorin tonë, fenomene të njohura për vendet në zhvillim, pasojat mund të jenë problematike për zhvillimin ekonomik të vendit.

Për këtë arsye, ne duhet të përfitojmë nga kosto e ulët aktuale për të kursyer dhe për të ulur borxhin publik. Ne nuk mund të pranojmë kurrsesi argumentin se kostot sot janë të ulëta favorizojnë rritjen e borxhit. Akoma më tej, nuk mund të krijojmë paralele me vende si Japonia, që merr borxh në monedhën e saj vendase. Në fund, nuk duhet të harrojmë se koston e normave të ulëta po e paguajnë pjesërisht edhe qytetarët shqiptarë të cilët marrin më pak interesa për kursimet e tyre dhe kanë pësuar zhvlerësim të kursimeve në euro. Minimumi që mund të bëjmë për ta, është t’i ulim borxhin publik.

Shënim: Një version i këtij shkrimi është botuar në Revistën Monitor të datës 09.11.2020

0 thoughts on “Ulja e borxhit: një mundësi e shpërdoruar

Leave a Reply