Mirëserdhët në serinë e debateve ekonomik online. Ky format, tashmë i konsoliduar nga media të rëndësishme ekonomike, ka si objektiv informimin e lexuesve rreth temave të rëndësishme ekonomike në Shqipëri duke ballafaquar në menyrë konstruktive argumentat kryesor rreth tyre.

Cdo debat vë përballë dy ekspertë në fushën e ekonomisë të cilët prezantojnë argumentat hapës në mbrojtjen e krahëve pro dhe kundra qëndrimit të temes. Lexuesit do kenë mundësine të komentojnë mbi tezat e të dy kraheve dhe me votat e tyre përgjatë debatit do të vendosin krahun fitues.

___________________________________________________________________________

Tema e parë e zgjedhur në serinë e debateve ekonomike ka të bëjë me Borxhin Publik. Më konkretisht do të debatojme për nivelin e Borxhit Publik Shqiptar në raport me PBB (Prodhimin e Brendshëm Bruto): A duhet të ky raport të kalojë nivelin 60% duke pasur parasysh situatën aktuale të ekonomisë shqiptare?

Borxhit Publik Shqiptar, duke parë historikun e dhjetë viteve të fundit, ka qenë rreth 58% ± 5% në raport me PBB, duke variuar nga 62,84% në 2002, 53,43% në 2007 dhe 63% në 2012. Në debatet ekonomike në nivel vendor, rajonal, dhe global, Borxhi Publik/PPB shihet si një indikator i rëndësishëm i ekonomisë së një vendi për shkak të ndërlidhjes që ka me faktorë të tjerë ekonomik. Pikërisht për këtë ndërlidhje dhe për kompleksitetin që ofron kjo temë, janë të shumta argumentat dhe qëndrimet për nivelin optimal dhe atë tavan të borxhit publik ne raport me PBB , nëqoftëse mbështetet se ka nivele të tilla, duke marrë parasysh edhe variacionin e këtij raporti në ekonomitë globale – ne 2012, Japonia 230%, Greqia 170%, Qipro 87%, Gjermani 83%,  Kroacia 54%, Maqedonia 30%, Australia 27%, etj. (Burimi: Min.Financave Shqiptare dhe FMN)

debt

 

Për këtë temë do të debatojmë me z.Gjergj Buxhuku, Administrator i Përgjithshëm i Konfindustrias në kampin pro rritjes së Borxhit Publik dhe z.Gjergj Filipi, Drejtor Kërkimi pranë Institutit Agenda, në kampin kundra kësaj rritje.

Debati do të qëndrojë i hapur deri në 22 Prill 2013.

___________________________________________________________________________

PRO TEMЁS  

gj_b

Borxhi Publik i Shqipërisë si raport i PBB duhet të rritet mbi 60% në kushtet aktuale!

Në rradhë të parë dëshiroj të qartësoj qëndrimin tim në pikpamje teorike për kufirin e borxhit publik të rekomanduar nga institucionet ndërkombëtare dhe aq shumë të përfolur.

Ligjësitë teorike të ekonomisë janë të pazbatueshme, nëse përmasat e tregjeve nuk e kapin një madhësi kritike të domsdoshme. Është e njëjta gjë sikurse fizika e Njutonit është e pavënd të zbatohet në mikrokozmos. Aq më shumë në rastin e ekonomisë ku përvec madhësisë së tregut ndikojnë edhe ndryshore të tjera sikurse është pjekuria institucionale, forca e zbatimit te ligjit, shkalla e hapjes së ekonomisë, konkurenca, mjedisi politik i brendshëm dhe i jashtëm, gjëndja ekonomike rajonale, etj. Këtu jemi pikërisht në rastin e Shqipërisë dhe jo vetëm, kur vjen fjala, nëse duhet të zbatohen ose jo standarte të institucioneve ndërkombëtare sikurse është kufiri i borxhit publik prej 60%.

Në rradhë të dytë duhet të kuptojmë, se shifra prej 60% e shënuar si kufi rreziku për shtetet është vetëm një mesatare e përvojave të institucioneve ndërkombëtare financiare dhe nuk vjen nga shënjestrimi në detaje i një vendi të caktuar. Dmth jo vetëm se në rastin e Shqipërise jemi në zonën në të cilën është pothuajse e pamundur të zbatohen ligjësitë teorike të ekonomisë së tregut, përfshi edhe kufirin e borxhit publik për arsyet e shpeguara mësipër, por edhe sepse askush nuk e ka arsyetuar nga analiza të hollësishme të brendshme, se përse shifra 60% është e rrezikshme.  Shifra merret në mënyrë empirike si e mirëqenë dhe pastaj vetëm abuzohet politikisht ose për mungesë profesionalizmi.

Për të kaluar në realitetin e Shqipërisë, personalisht jam i mendimit, se kufiri 60% i borxhit publik, në kushtet në të cilat ndodhet ekonomia shqiptare sot, duhet të tejkalohej. Më tej dua të theksoj, se cështja nuk është kufiri, por mënyra sesi duhet të shpenzohet borxhi nga pikpamja e efektivitetit në ekonominë reale.

Si arsyetohet sa më sipër parë kushtet e ekonomisë shqiptare? Biznesi dhe sidomos prodhuesit, që punojnë për tregun e brendshëm, ka vite që ndjejnë mungesën e likuiditetit. Shitjet bien me shpejtësi, kostot për njësi rriten dhe treguesi i fitimit ka rënie të vazhdueshme për të kaluar në humbje të përsëritura. Kuptohet që edhe treguesi i konkurrencës i prodhimeve vendore në kushte të tilla është në rënie. Nga ana tjetër në 3-4 vitet e fundit bankat kanë shtrenguar shumë kreditimin e ekonomisë qoftë për arsye të rritjes së shpejtë të treguesit të borxhe “të këqia”, orientimeve të bankave mëmë, goditjes psikologjike të frikës së krizës për konsumatorët, por edhe rënies së kërkesës së brendshme nga biznesi për investime në kushtet e një perspektive të errët ekonomike. Duke shtuar në këtë panoramë edhe uljen e ndjeshme të të ardhurave nga emigrantët kuptohet sesa e veshtirë është gjendja e likuiditetit në treg dhe pasojat vijuese. Për të mos mjaftuar me kaq, duhet të kuptojmë se sidomos industritë vendore të reja dhe të pambështetura janë të paafta të rrezistojnë për shumë vite financiare të përsëritura humbjesh. Falimentimi është rrezik i prekshëm për bizneset e ngritura dhe natyrisht investitorët ngurrojnë të veprojnë për ndërmarrjen e nismave të reja.

Ndërkohë si për paradoks likuiditeti në sistemin bankar të nivelit të dytë shqiptar është relativisht i mirë! Kjo si pasojë e zhvendosjeve të sasive të konsiderueshme të kursimeve të qytetarëve shqiptarë nga vende të rrezikuara nga kriza, kryesisht Greqia. Banka e Shqipërisë nga ana e saj, për arsye të mungesës së profesionalizmit por edhe për shkak të mungesës së armëve efektive, ndoqi një politikë monetare të pafuqishme, që nuk u pasqyrua sic duhet dhe kur duhet në ekonominë reale.  Të mos harrojmë gjithashtu, se bankat tregtare shqiptare janë krejt të paafta të rrezikojnë në hapje tregjesh të reja, sepse janë mësuar të vegjetojnë me fitimet e garantuara të letrave me vlerë të qeverisë dhe komisionet e larta të shërbimeve dhe asgjë tjetër.

Atëherë cfarë mbetet për të vepruar? Ose duhet të presim, që ligjësitë e tregut të veprojne duke asgjesuar në masë industritë dhe bizneset dhe zhytur vendin në kaos të plotë me shpresën se me kohë dora cudibërse do të veprojë për ringjallje ose duhet, që shteti të ndërhyjë për ti dhënë së pari fund paradoksit dhe njëkohësisht dështimit të sistemit bankar me tepricë likuiditetesh dhe një ekonomie reale që vuan mungesën e tyre!? Mendoj se në ketë rast duhet të ndërhyet nga shteti. Të paktën për të provuar për të vënë në shërbim të ekonomisë tepricën e likuiditetit të ndodhur në banka. Mënyra më e shpejtë është rritja e investimeve publike për ekonominë. Natyrisht në kushtet shqiptare mbetet rritja e borxhit publik si masë e tejkalimit të rrezikut emergjent. Mënyra tjetër mbetet riformimi i sistemit bankar nëpërmjet krijimit të një banke zhvillimi me kapital publik. Mos harrojmë se sot sistemi bankar shiptar është 100% privat ( si asnjë rast tjetër në BE), ka vetëm banka tregtare dhe njëkohesisht punon në kushtet e oligopolit kur vjen fjala për tregun e letrave me vlerë dhe termat e kreditimit.  Por më e shpejta mbetet rritja e investimeve publike nëpërmjet rritjes së borxhit publik.

Këtu mund të shtrohet pyetja se në cilët sektorë mund dhe duhet të investohet me para publike sot? A është e justifikueshme apo thjesht humbim para? Natyrisht nuk është e lehtë të japësh përgjigje por mendoj se Shqiperia i ka mundësitë për rritje ekonomike, pra paratë mund të përdoren me efektivitet. Mjafton të kuptojmë se jemi me herë prapa mesatares së vendeve të BE për nga zhvillimi ekonomik, te vlerësojmë se sa i madh është deficiti tregtar i vendit edhe në sektorë të tillë që nuk kërkojnë investime të teknologjisë së lartë sic është p.sh. bujqësia dhe agroindustria, se ende pothuajse 40% e sipërfaqes gjeografike të vendit me gjithë burimet natyrore dhe njerëzore për arsye të mungesës së infrastrukturës janë jashtë tregut, etj. për të qenë e qartë se i kemi të gjitha mundësitë që investimet me borxh publik të përligjin plotësisht veten e tyre.

Kuptohet gjithcka më siper nuk do të ketë vlerë, nëse borxhi publik do të rritet vetëm për tu shpërdoruar nga politika për fushatat zgjedhore.

___________________________________________________________________________

KUNDЁR TEMЁS 

gj_f_1Borxhi Publik i Shqipërisë si raport i PBB nuk duhet të rritet mbi 60% në kushtet aktuale!

Në vitet e fundit Shqipëria është bërë pjesë e vendeve që paraqesin një situatë të pashëndetshme të financave të saj publike. Borxhi publik ndaj PBB – së qëndroi në nivelin prej 58.9% në 2011, gjatë 2012-tës vlera kaloi kufirin e 60%, i cili ishte edhe kufiri ligjor, dhe ne këtë fillimvit raportohet ne nivelin e 63%. Rreth 57% e borxhit të përgjithshëm është i brendshëm, nga i cili 85% mbahet nga sektori bankar. Pjesa më e madhe e borxhit të brendshëm të Shqipërisë është afatshkurtër dhe kryesisht i mbajtur nga bankat e nivelit të dytë. Rreth 56% e borxhit të 2011 ka qënë me maturitet deri në 1 vit. Ndërsa borxhi afagjatë maturohet në afatet 2 dhe 5 vjecare. Pothuajse e gjithë pjesa e borxhit të brendshëm është në monedhën vendase. Bankat tregtare janë kësisoj mbajtëset më të mëdha të borxhit, ndërkohë që sistemi jo financiar mban vetëm 15% të stokut të borxhit.

Përtej analizave të nivelit 60% të PBB –së, në terma të borxhit të brendshëm e të jashtëm, Shqipëria ashtu sikundër Mali i Zi dhe Serbia, gjenden sot shumë larg nivelit të specifikuar ga Banka Botërore dhe FMN si optimal për këto tipe ekonomish, prej rreth 40% e PBB-së. Prioritet mbetet mbajtja nën kontroll e variablave makroekonomike në mënyrë që të mbështetet, mbi të gjitha, rritja e sektorit privat.

Borxhi publik ka efekte pozitive në ekonomi, nëse përdoret me efektivitet sidomos për investime me leverdi apo kthyeshmëri të lartë. Por, nëse keqpërdoret apo merret në kushte jo të përshtatshme dhe në momente sforcimi të ekonomisë, ai ndikon negativisht mbi një sërë parametrash të tjerë ekonomikë. Përmasa e boxhit është bërë treguesi kryesor në plan ndërkombëtar për ndjekjen e shëndetit të ekonomive. Në rastin e Shqipërisë ky tregues bëhet edhe më i ndjeshëm për shkak të instalimit de facto të një fryme gjithëborxhuese në secilin nivel të ekonomisë duke nisur nga njësitë familjare tek huamarrja private tek krijimi i borxhit nga mosrespektimi i pagesave nga ana e qeverisë dhe duke kulmuar me rreth një në katër kredi të klasifikuar si joperformuese nga sistemi bankar.

Për më tepër akoma, pёrdorimi i borxhit pёr financimin e investimeve, ёshtё i justifikueshёm, kur priten pёrfitime tё mёdha nё tё ardhmen. Rasti i ekonomisë sonë lidhet me huamarrje thuajse gjithnjë në kushte të vështira, e për më tepër për investime projektesh të cilat ende sot nuk kanë sjellë të ardhura shtesë për vendin, rasti këtu për të përmendur rrugën Durrës – Kukës apo TEC-in e Vlorës.

Fakti pse financimi i shpenzimeve qeveritare nёpёrmjet borxhit ёshtё mё tёrheqёs se financimi nёpёrmjet rritjes sё taksave ёshtё i qartё: huamarrja lejon tё bёhen shpenzime tё menjёhershme, pa pasur asnjё kosto imediate negative politike (James Bunchanan). Në këtë kontekst, apriori, tendenca e cdo qeverie do të ishte moskufizimi me tavan i borxhit, duke qënë se mundet kësisoj edhe të kryen shpenzime edhe të shmanget taksimi. Pikërisht për të evituar këtë prirje të natyrshme predatore, shumë vende apo grupvendesh në marreveshje shmëpalëshe kanë vendosur kufizime ligjore mbi nivelin e borxhit ndaj produktit të brendshëm.

Borxhi publik i vendit historikisht ka qënë dhe mbetet borxh i brendshëm dhe afatshkurtër. Ky fakt përbën vetiu një risk për disa arsye: Së pari, nga fakti që qeveria mund të marrë borxh kur dhe si të dojë nga publiku i saj, pa qënë nevoja të jape llogari për ecurinë e parametrave të saj fiskalë e makroekonomikë, parametra të cilët në huamarrje në tregun ndërkombëtar jo vetëm raportohen e argumentohen nga ana e qeverisë por edhe mbikqyren e analizohen nga institucione e entitete mbipalëshe. Në kushte kur këto parametra nuk plotësohen, vendi detyrohet të marrë borxh me kosto gjithmonë e më të lartë. Së dyti, në huamarrjen e brendshme shteti konkurron në njëfarë mënyre me sipërmarrësit privatë, duke lënë më pak fonde për ta, e duke ngushtuar kështu potencialin e investimeve të tyre private, efekti i njohur si crowding-out. Shumë ekonomistë mendojnë se cdo dollar i marrë borxh nga qeveria, shtrëngon me një dollar investimin privat, si prodhim bazë i ekonomisë, i cili është mbi të gjitha gjeneratori i vërtetë i prodhimit dhe punësimit kombëtar. Së treti, rritja e përpjesës së borxhit të brendshëm ndaj totalit të borxhit, rrit probabilitetin për të lejuar të ndodhë “Monetizimi i borxhit”, duke shkaktuar kështu presione inflacioniste të rrezikshme për stabilitetin e përgjithshëm të sistemit ekonomik të vendit.

Cilat janë kostot e borxhit dhe kush do ta përballojë atë? Duhet që brezat e ardhshëm ose të shlyejnë borxhin ose ta rifinancojnë atë, pra të marrin hua të tjera para për të paguar kreditorët ekzistues. Ndërkohë që pikëpamja se borxhi i brendshëm nuk ngarkon brezat e ardhshëm (Lerner) ka dominuar mendimet ekonomike në 1940 dhe 1950, kolumnisti Barry e ka shprehur këtë këndvështrim duke krahasuar borxhin me të shkuarin në një restorant të shtrenjtë dhe të porositurit e cdo gjëje, që përmban menuja dhe i sigurt se kur të vijë llogaria ti do të kesh vdekur (Barry 2004). Sot, ekonomistët mendojnë se gjërat janë shumë herë më të komplikuara. E sigurt është që ky borxh, me kosto gjithmonë e më të lartë, do të duhet sigurisht të paguhet një ditë.

Si mund të zgjidhet midis borxhit apo taksimit në afatshkurtër kur papunësia është e pranishme në një ekonomi? Kur papunësia është e lartë, deficiti është një rrugë e mirë për të stimuluar kërkesën agregate. Kjo i referohet shpesh financave funksionale, pra përdorimi i taksave dhe borxhit për të mbajtur kërkesën agregate në nivelin e duhur pa u shqetësuar për balancimin e buxhetit. Pavarësisht kësaj, në ekonominë tonë, është provuar se borxhi i rritur nuk ka sjellë ndonjë efekt pozitiv në kuadër të punësimit shtesë në ekonomi. Sot, ka më shumë të papunë, gjë që në rrafshin makrofiskal shihet si më pak të ardhura në buxhet të shtetit në terma afatshkurtra dhe afatgjata nga sistemi i mbledhjes së taksave, pra parashikime për një thellim të deficitit fiskal edhe më tej të borxhit publik në periudhat pasardhëse. Akoma më tej, punësimi i ulët në ekonomi sot, lidhet me një nivel më të ulët të kursimit gjithashtu, që do të thotë që potencialisht më pak të ardhura për buxhetin e shtetit do të rezervojë e nesërmja, mbi tatimin mbi fitimin apo pasuritë e paluajtshme, nga huamarrja e sotme apo taksimi i nesërm.

Aftësia e shtetit shqiptar për të vazhduar e tërhequr investitorë në të ardhmen, varet nga risqet e konsiderueshme, që paraqet ekonomia shqiptare në këtë pikë. Rritja e parashikuar në borxhin publik imponon një nivel të lartë risku. Nëse borxhi publik do të rritej mbi nivelin e njohur si optimal publik, kreditorët potencialë do të riperceptonin riskun që paraqet vendi dhe bonot e tij, në kuadër të huamarrjes. Bankat kreditore në këtë rast do të mund të rishikojnë portofolin e tyre të aseteve duke e rialokuar atë, sic duket së fundi për shembull, ku bankat duket se po largohen nga asetet shtetërore, duke u nisur nga modelimet e brendshme të tyre të riskut. Historiku i shtetit si një agjent huamarrës është njësoj si ai i një individi cfarëdo, përsa i takon mundësisë për një huamarrje te re apo kushteve të kësaj huamarrjeje.

Vlen të theksohet edhe rëndësia e ndikimit negativ që ka borxhi i lartë publik në stabilitetin e sistemit bankar, si pjesa kryesore e sistemit tonë financiar. Për më tepër, niveli më i lartë i borxhit publik shoqërohet me kthime më të ulta nga asetet dhe kapitali (RoE dhe RoA) për sistemin bankar. Kjo lidhje mund të cojë në norma më të larta interesi, të cilat pengojnë aftësinë e huamarrësve për ti qëndruar korrektë një kredie të caktuar. Nga evidencat e shumë vendeve, duket se një borxh më i lartë publik shoqërohet edhe me provigjionim dhe kapitalizim më të ulët.

Lidhur me një implikim në shifrat e borxhit publik, sic janë detyrimet e ashtuquajtura implicite të qeverisë. Shembulli në këtë rast është ai i sigureve shoqerore, të cilat premtojnë përfitime për pensionistët e ardhshëm, të cilët do të paguhen nga të ardhurat e ardhshme nga taksat. Rrjedhimisht vlera e borxhit pritet të jetë më e lartë për ekonominë shqiptare duke qënë se skema si ato të sigurimeve shoqërore dhe shëndetsore janë tashmë deficitare dhe me këto ritme performance deficitare (deficiti primar) dhe premtimesh për detyrime implicite, presionet për borxh të ardhshëm të lartë bëhen edhe më therëse.

Vërejtjet më të fundit të Bankës Botërore, FMN dhe Komisionit Europian lidhen pikërisht me situatën e financave publike të Shqipërisë. Shqipëria do të duhet patjetër të ulë nivelin e borxhit të saj publik. Sipas analizave, vendi do të vazhdojë të shpenzojë shumë më shumë, megjithë financimin e brendshëm, duke qënë se jo vetëm do të financojë deficitin e vet korrent, por edhe do të maturojë borxhin e jashtëm. Si rezultat, stoku i borxhit të brendshëm do të rritet në këtë mënyrë nga rreth 33% të PBB në 2011 në 38% për 2017, duke kaluar në total vlerën 62% të PBB –së. Niveli i borxhit keshtu, do të rrisë rrezikshëm peshën e shpenzimeve të shërbimit të tij ndaj buxhetit të vendit. Gjithashtu, autoritetet duhet të konsiderojnë me kujdes kufizimet që mund të vendosë borxhi në politikat ekonomike të vendit. Kështu, administrimi i borxhit të jashtëm përbën një pjesë integrale të menaxhimit makroekonomik duke përfshirë blerjet e planifikuara, stabilizimin e huave, pagesat e shërbimit të borxhit dhe ripagimin përfundimtar të tij për të nxitur rritjen ekonomike, uljen e varfërisë dhe zhvillim të qëndrueshëm, pa krijuar vështirësi paguese.

___________________________________________________________________________

Lexime rreth temes:

 
Set your Twitter account name in your settings to use the TwitterBar Section.